jump to navigation

សម័យសាមកុក (គ.ស ២២០-២៨០) ខែ​ឧសភា 25, 2020

Posted by ភារម្យ in សាមកុក.
add a comment

សាមកុកជាយុគសម័យមួយដែលបានកកើតចេញពីស្ថានភាពនៃការរារាំងអំណាចគ្នារវាងកងកំលាំងត្រីភាគីមានដូចជា នគរវ័យ នគរស៊ូ និងនគរអ៊ូ ដែលនគរនីមួយៗវាយដណ្ដើមគ្នាដើម្បីគ្រប់គ្រងអាណាចក្រចិនទាំងមូល ។ ក្នុងអំឡុងគ.សឆ្នាំ ២២០ ជាពេលដែលនគរវ័យឡើងគ្រប់គ្រងអំណាចជំនួសរាជវង្សហានខាងកើត និងដល់គ.សឆ្នាំ ២៨០ រាជវង្សជីនបង្ក្រាបនគរអ៊ូបានសម្រេច រួបរួមផែនដីចិនទាំងមូលម្ដងទៀត។

មុនសម័យសាមកុក

គ.សឆ្នាំ ១៨៩ ចុងសម័យហានខាងកើត ព្រះចៅលីងទីសោយទិវង្គត រជ្ជទាយាទលាវពានឡើងសោយរាជសម្បត្តិបន្តរដោយមានព្រះនាមថាព្រះចៅសាវទី តែបងប្រុសរបស់មហាក្សត្រយានីហឺបានឃុបឃិតជាមួយយានសាវដើម្បីបោសសំអាតមន្ដ្រីដែលជាបដិបក្ស ជាហេតុធ្វើអោយនគរកើតការជ្រួលច្របល់យ៉ាងខ្លាំង។ តុងជួដែលជាចៅហ្វាយស្រុកហឺតុង ប្រើស្ថានការណ៍ច្រួលច្របល់ខាងលើជាលេសមកជួយ ហើយបានលើកទ័ពចូលរាជធានីលួយ៉ាង។ ពេលកងទ័ពរបស់តុងជួចូលដល់រាជធានីលួយ៉ាងហើយ ក៏បានដកព្រះចៅសាវទីចេញ ហើយដាក់ព្រះអនុជលាវសៀ អោយឡើងគ្រងរាជជំនួស ទ្រង់ព្រះនាមថាព្រះចៅសៀនទី។ ដោយតុងជួគ្រប់គ្រងអំណាចបញ្ជរាជការក្នុងដៃ ជាហេតុធ្វើអោយមន្ដ្រីចាស់ៗដែលមិនយល់ស្របងើបឡើងប្រឆាំង ក៏កើតជាសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងនាពេលក្រោយមក។

ចំណែកយានសាវវិញ ពេលតុងជួលើកទ័ពចូលរាជធានីលួយ៉ាង ក៏បានគេចខ្លួនទៅឯស្រុកអ៊ីចូវ (បច្ចុប្បន្ននៅក្នុងខេត្ដហឺប៉ីភាគខាងជើងនៃប្រទេសចិន) អំពាវនាវអោយបណ្ដាចៅហ្វាយស្រុកទាំងអស់រួមកំលាំងចងសម្ព័ន្ធនឹងគ្នាដើម្បីកំចាត់តុងជួ ដែលការនេះយានសាវបានឡើងជាមេដឹកនាំសម្ព័ន្ធ។ លុះដល់គ.ស ១៩០ តុងជួបញ្ជាអោយព្រះចៅសៀនទីប្តូររាជធានីទៅឆាងអាន ក្នុងខណៈដែលកងទ័ពរបស់តុងជួកំពុងតែដណ្ដើមអំណាចគ្នា។ បីឆ្នាំក្រោយមក កើតការប្រែប្រួលផ្នែកយោធា (ជាប្រភពនៃរឿងតំណាលការលះបង់របស់ទៀវឆាន ស្ដ្រីស្អាតបំផុតក្នុងសម័យនោះ) តុងជួត្រូវបានគេសំលាប់ ក្នុងនគរកើតការជ្រួលច្របល់កាន់តែខ្លាំងឡើង។

ក្នុងពេលនៃការជ្រួលច្របល់នេះ ឆាវឆាវដែលធ្លាប់ប្រកាសខ្លួនចូលរួមជាមួយសម្ព័ន្ធរបស់យានសាវ នាកាលដែលប្រឆាំងនឹងតុងជួនោះ ក្រោយពេលបង្ក្រាបឧទ្ទាមកន្សែងលឿងជាងបីសែននាក់បានហើយ ក៏សន្សំអំណាចឡើងជាធំនៅតំបន់ហឺណាន។ គ.ស ឆ្នាំ ១៩៦ ឆាវឆាវដណ្ដើមស្ដេចបានពីតុងជួ ហើយបង្ខំអោយព្រះចៅសៀនទីទៅនៅស្រុកស៊ីឆាងនៃតំបន់ហឺណាន ហើយបានគ្រប់គ្រងអំណាចបញ្ជាការលើពួកមន្ដ្រីទាំងពួង និងងាកមកប្រឈមមុខជាមួយក្រុមយានសាវដែលមានអំណាចនៅហឺប៉ី។ លុះដល់គ.សឆ្នាំ ២០០ ភាគីទាំងពីរក៏ធ្វើសង្គ្រាមផ្ដាច់ព្រាត់នៅគ័នទូ ឆាវឆាវទទួលជ័យជំនះរួចបានចូលទៅគ្រប់គ្រងតំបន់ទំនាបកណ្ដាលនិងភាគខាងជើងរបស់ចិន។

លុះដល់គ.សឆ្នាំ ២០៨ ឆាវឆាវលើកទ័ពចុះទៅភាគខាងត្បូង ហើយបានបង្ក្រាបលាវពាវដែលគ្រប់គ្រងស្រុកជីងចូវ។ ក្នុងពេលនោះលាវប៉ីដែលជាខ្សែញាតិវង្សហាននៅខាងលាវពាវ ត្រូវភាសខ្លួនចុះទៅភាគខាងត្បូងទៀត បាននាំកំលាំងដែលសេសសល់តិចតួចរួមដៃជាមួយស៊ុនឈានដែលកាន់អំណាចនៅជាំងតុង (ត្រើយខាងកើតនៃទន្លេយ៉ង់សេ) ហើយនាំខុងមីង ដែលជាទីប្រឹក្សាឆ្នើមរបស់លាវប៉ី និងកំលាំងទ័ពពីស៊ុនឈានរួមកំលាំងគ្នាទប់ទល់នឹងកងទ័ពធំរបស់ឆាវឆាវ។ លទ្ធផលឆាវឆាវចាញ់សង្គ្រាមបាក់ទ័ពខ្ចាត់ខ្ចាយ ដកទ័ពត្រឡប់ទៅភាគខាងជើងវិញ។ លាវប៉ីឆ្លៀតឱកាសចូលវាយយកជីងចូវមកវិញ ថែមទាំងចូលវាយយកឆឹងទូធ្វើជាមូលដ្ឋានទ័ព បង្កើតបានជាកំលាំងបីភាគីដណ្ដើមអំណាចគ្នា ដែលក្លាយទៅជាសម័យសាមកុកនាពេលក្រោយមក។

ស្ថានភាពកំលាំងទាំងបីភាគីដណ្ដើមអំណាចគ្នាគ្រប់គ្រងភាគខាងជើងនិងភាគខាងត្បូង

ឆាវឆាវតែងតាំងខ្លួនជាមហាឧបរាជ។ ក្រោយមកគ.សឆ្នាំ ២០០ ឆាវឆាវស្លាប់។ ឆាវភីជាកូនបានបង្ខំអោយព្រះចៅសៀនទីដាក់រាជ្យបល្ល័ង្ក ហើយស្ថាបនានគរវ័យឡើង។ ក្នុងឆ្នាំបន្ទាប់មកទៀត លាវប៉ីក៏ប្រកាសតែងតាំងខ្លួនជាស្តេចនៅរាជធានីឆឹងទូ ដើម្បីបង្កើតនគរហានឡើងវិញ (ភាគច្រើនហៅថាស៊ូរឺស៊ូហាន) ។ ដល់គ.សឆ្នាំ ២២៩ ស៊ុនឈានក៏បង្កើតនគរអ៊ូ ហើយប្រកាសខ្លួនជាស្តេចដូចគ្នា។ ដូច្នេះទើបបង្កើតបានជាកំលាំងបីភាគីពោលគឺ វ័យគ្រប់គ្រងដែនដីភាគខាងជើង ស៊ូគ្រប់គ្រងដែនដីភាគខាងលិចឆៀងខាងត្បូង ចំណែកអ៊ូគ្រប់គ្រងដែនដីភាគខាងកើតឆៀងខាងត្បូង ដោយនគរពីរនៅភាគខាងត្បូងពោលគឺនគរស៊ូរួមដៃជាមួយនគរអ៊ូប្រឆាំងនឹងនគរវ័យនាភាគខាងជើងដែលមានកំលាំងរឹងមាំជាងគេ។

វិវឌ្ឍនាការនិងការរលំរលាយ

ក្នុងដំណាក់កាលចាប់ផ្ដើម នគរទាំងបីបានយកចិត្ដទុកដាក់ក្នុងការគ្រប់គ្រងនគរ ស្ដារស្ថានភាពសង្គមនិងអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួន។ នគរដែលមានស្នាដៃលេចធ្លោគឺនគរវ័យ ដែលដឹកនាំដោយឆាវឆាវ ដែលចាប់ផ្ដើមពីការស្ដារផលិតផលកសិកម្ម ដោយការកេណ្ឌកំលាំងទាហានដែលប្រចាំតាមតំបន់នីមួយៗអោយធ្វើកសិកម្មដំាដុះផលិតស្បៀងសម្រាប់ពេលអនាគត។ រៀបចំកែប្រែប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងដែលធ្លាប់ជាចំណុចខ្សោយរបស់រាជវង្សហានខាងកើត។ ពោលគឺកំណត់អំណាចរបស់ពួកម្ចាស់ដី បោសសំអាតអំណាចរបស់បណ្ដាមន្ដ្រីនិងខ្សែញាតិវង្ស ដើម្បីទាក់ទាញការចូលរួមពីប្រជាជនថ្នាក់កណ្ដាលនិងថ្នាក់ក្រោម មានការបែងចែកមន្ដ្រីគ្រប់គ្រងតំបន់ជា ៩ កម្រិត បើកឱកាសអោយបុគ្គលដែលមិនបានកើតក្នុងត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់អោយមានឱកាសចូលមកមានអំណាចផ្នែកនយោបាយ ធ្វើអោយកើតស្ថេរភាពផ្នែកនយោបាយ។

ផ្នែកសិល្បៈនិងវិទ្យាសាស្ដ្រមានការរីកចម្រើនជាខ្លាំង ដូចជាផ្នែកវិទ្យាសាស្ដ្រចិនបានលេចឡើងបុគ្គលសំខាន់គឺ ហ័ធួ ដែលជាគ្រូពេទ្យជំនាញវះកាត់ និងគេដំណាលថាមានការចាប់ផ្ដើមប្រើថ្នាំស្ពឹកក្នុងសម័យនេះដែរ។ ចំពោះសាសនាវិញ ដោយសារលទ្ធិតាវរបស់ពួកឧទ្ទាមកន្សែងលឿងទទួលបរាជ័យខាងផ្នែកនយោបាយ ទើបធ្លាក់ក្នុងស្ថានភាពទន់ខ្សោយ ខណៈដែលសាសនាព្រះពុទ្ធដែលចូលមកផ្សព្វផ្សាយក្នុងអំឡុងចុងសម័យរាជវង្សហានខាងកើត ក៏ចាប់ផ្ដើមរីកសុះសាយក្នុងរាជធានីលួយ៉ាង។

ក្រោយពេលឆាវហ្វាង ក្សត្រវ័យក្មេងឡើងគ្រងរាជ្យបានមិនយូរប៉ុន្មាន អំណាចកណ្ដាលរបស់នគរវ័យក៏ចាប់ផ្ដើមរង្គោះរង្គើ កើតមានការប្រយុទ្ធដណ្ដើមអំណាចគ្នារវាងឆាវសួងនិងស៊ឺម៉ាអ៊ីដែលជាអ្នកសម្រេចរាជការជំនួស។ ឆាវសួងចាញ់រួចក៏ត្រូវបានគេប្រហារជីវិត។ ត្រកូលស៊ឺម៉ាដែលដឹកនាំដោយស៊ឺម៉ាអ៊ីជាបិតា ស៊ឺម៉ាស៊ឺនិងស៊ឺម៉ាចាវពីរនាក់បងប្អូន ចូលគ្រប់គ្រងអំណាចបានទាំងស្រុងនាពេលនោះ។ ក្នុងគ.សឆ្នាំ ២៦៣ នគរវ័យក្រោមការដឹកនាំទ័ពរបស់ត្រកូលស៊ឺម៉ាវាយបង្ក្រាបនគរស៊ូរបស់លាវប៉ី។ ក្រោយពីនោះ ២ ឆ្នាំ ស៊ឺម៉ាយានបុត្ររបស់ស៊ឺម៉ាចាវក៏បង្ខំអោយឆាវហួនដាក់រាជ្យ ហើយស្ថាបនារាជវង្សជីនជំនួសវិញ។

នគរស៊ូដឹកនាំដោយលាវប៉ី បានខុងមីងជាទីប្រឹក្សានិងជាសេនាបតី។ នៅមុនពេលស្ថាបនាជានគរស៊ូ លាវប៉ីបានបាត់បង់មេទ័ពសំខាន់ៗមានគួនអ៊ី និងចាងហ្វី ក្នុងពេលខុសគ្នាតិចតួច ជាហេតុធ្វើអោយកំលាំងធ្លាក់ចុះខ្សោយ គួបផ្សំនឹងការដែលលាវប៉ីមិនស្ដាប់យោបល់របស់ពួកសេនាអាមាត្យ ចង់ធ្វើសង្គ្រាមជាមួយនគរអ៊ូឆាប់ៗ ដើម្បីសងសឹកអោយគួនអ៊ី។ ចុងក្រោយក៏បានចាញ់សង្គ្រាមយ៉ាងដុនដាប។ លាវប៉ីធ្លាក់ខ្លួនឈឺស្លាប់នៅប៉ៃទីឆឹង។ បុត្រាឈ្មោះលាវសានរឺអាតូវឡើងគ្រងរាជ្យបន្ដរ ដោយមានខុងមីងជាអ្នកសម្រេចរាជការផែនដី។

ខុងមីងយល់ឃើញថានគរស៊ូស្ថិតក្នុងសភាពទន់ខ្សោយនិងលំបាកដោយសារការវាយលុកជុំវិញ ព្រមជាមួយគ្នានោះតំបន់ភាគខាងត្បូង (បច្ចុប្បន្នគឺយូណានរបស់ចិន) កើតភាពច្រួលច្របល់ ទើបត្រូវចរចារសន្តិភាពជាមួយនគរអ៊ូ។ ពេលដល់គ.សឆ្នាំ ២៥៥ ខុងមីងលើកទ័ពចុះទៅខាងត្បូង ធ្វើសឹកយកឈ្នះមឹងហួមេកុលសម្ព័ន្ធក្នុងស្រុក នាំមកនូវសន្ដិភាពមកវិញ។ ក្រោយមក ខុងមីងបានតែងតាំងជនជាតិដើមក្នុងតំបន់ខ្លះចូលបម្រើរាជការនិងកងទ័ព ថែមទាំងមានការនាំមកជាមួយនូវគោនិងសេះមកប្រើក្នុងជួរកងទ័ពទៀតផង។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ទំនាក់ទំនងជាមួយក្រុមកុលសម្ព័ន្ធក្នុងតំបន់ភាគខាងត្បូងក៏មានការប្រែប្រួលយ៉ាងច្រើន។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នាដែរ ផ្នែកកសិកម្មនិងឧស្សាហកម្មបានទទួលអភិវឌ្ឍន៍យ៉ាងលឿន ស្រុកទេសកាន់តែរឹងមាំ ដើម្បីត្រៀមធ្វើសឹកជាមួយនគរវ័យរយៈពេលច្រើនឆ្នាំ។ ចុងក្រោយខុងមីងបានធ្លាក់ខ្លួនឈឺស្លាប់កណ្ដាលទី។ នគរស៊ូត្រូវដកទ័ពត្រឡប់ទៅវិញ។ ចាប់ពីពេលនោះមក នគរស៊ូត្រូវក្លាយជាអ្នកចាំរងការវាយលុកវិញ។ ចុងក្រោយក្នុងគ.សឆ្នាំ ២៦៣ នគរវ័យលើកទ័ពចូលមកវាយយកនគរស៊ូបានសម្រច។

នគរអ៊ូកាលដែលក្រុមឧទ្ទាមកន្សែងលឿងក្រោកឡើងបង្ករចលាចល ស៊ុនជាន ដែលជាមន្ដ្រីមានតួនាទីបានចេញទៅបង្ក្រាបក្នុងតំបន់ជាំងណាន។ កាលដែលយានសាវនិងបក្សសម្ព័នរួមដៃគ្នាបង្ក្រាបតុងជួ ស៊ុនជានក៏ចូលរួមជាមួយដែរ។ ក្រោយមកពេលស៊ុនជានស្លាប់ ស៊ុនឆឹជាកូនក៏បានចូលគ្រប់គ្រងកងទ័ពបន្ដរ។ ក្នុងគ.សឆ្នាំ ១៩៤ ដោយបានទទួលជំនួយពីចូវអ៊ីបន្ថែមកំលាំងទាហានអោយកាន់តែរឹងមាំឡើងថែមទៀត ស៊ុនឆឹក៏ចាប់ផ្ដើមពង្រីកអំណាចចូលជាំងតុងខាងកើតនៃទំនាបទន្លេយ៉ង់សេ។ ក្រោយពេលឆាវឆាវបានគ្រប់គ្រងព្រះចៅសៀនទី ស៊ុនឆឹក៏ងាកមកចុះចូលជាមួយឆាវឆាវ។ ក្រោយពេលស៊ុនឆឹស្លាប់ ស៊ុនឈានជាប្អូនប្រុសបានបន្ដតំណែង ជាហេតុធ្វើអោយឆាវឆាវថយទៅភាគខាងជើង ស៊ុនឈានក៏ចូលគ្រប់គ្រងតំបន់ភាគខាងកើតឆៀងខាងត្បូង កើតជាកំលាំងនគរបីច្បាំដណ្ដើមអំណាចគ្នា។

បញ្ហាដែលនគរអ៊ូត្រូវប្រឈមគឺ ត្រូវចាំប្រឈមនឹងក្រុមកុលសម្ព័ន្ធសានយៀ ដែលតែងតែបង្កអសន្ដិសុខ និងកំលាំងសម្ពាធពីកងកំលាំងនគរវ័យនាភាគខាងជើង។ ក្នុងគ.សឆ្នាំ ២៣៤ ក្រោយយុទ្ធនាការវាយឡោមព័ទ្ធ ធ្វើអោយកុលសម្ព័ន្ធសានយៀដាក់អាវុធព្រមចុះចាញ់។ ក្រោយមក ជនជាតិហាននិងក្រុមកុលសម្ព័ន្ធសានយៀបានរំលាយចូលគ្នា។ ចំពោះបញ្ហាកងកំលាំងនគរវ័យដែលមានសម្ពាធពីខាងជើងវិញ ក៏បានការវាយលុកនិងដកថយឆ្លាស់គ្នាទៅវិញទៅមក។ ក្រោយពេលខុងមីងស្លាប់និងនគរវ័យបង្រ្កាបនគរស៊ូបាន នគរវ័យក៏បន្ថែមកំលាំងសម្ពាធមកលើនគរអ៊ូកាន់តែខ្លាំងឡើង តែដោយសារសមត្ថភាពធ្វើសង្គ្រាមផ្លូវទឹករបស់នគរវ័យមានកម្រិត ការប្រយុទ្ធបានអូសបន្លាយតទៅទៀតអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំ។

ក្នុងអំឡុងពេល ៥២ ឆ្នាំនៃការស្ថាបនានគរវ័យ បានមានការរុករានដីថ្មីសម្រាប់ធ្វើកសិកម្ម នយោបាយការគ្រប់គ្រងក៏មានស្ថេរភាព ដែនដីតំបន់ជាំងណានមានការអភិវឌ្ឍន៍ផ្នែកធ្វើនាវានិងការដឹកជញ្ជូនផ្លូវទឹកយ៉ាងខ្លាំង ទន្លេផ្សេងៗ បានតភ្ជាប់គ្នារហូតក្លាយជាផ្លូវគមនាគមន៍សំខាន់ពីដែនដីខាងកើតឆ្ពោះទៅដែនដីខាងត្បូង រហូតមានការធ្វើនាវាចរឡើងទៅជើងដល់លៀវតុង ខាងត្បូងធ្វើនាវាចរទៅដល់តំបន់សមុទ្រខាងត្បូង។ ពេលដល់គ.សឆ្នាំ ២៣០ បានមានក្រុមនាវាចរទៅដល់កោះតៃវ៉ាន់ជាលើកដំបូងតាមកំណត់ត្រាប្រវត្ដិសាស្ដ្រ។ ក្រៅពីនេះ រាជទូតពីនគរអ៊ូបានចុះទូកទៅទិសខាងត្បូងរហូតដល់ភាគខាងត្បូងនៃវៀតណាមនិងអាណាចក្រហ្វូណន (ប្រទេសកម្ពុជាសព្វថ្ងៃ) ជាដើម បានមានការផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនាពីលួយ៉ាងចុះទៅដែនដីភាគខាងត្បូង តំណាលគ្នានឹងលទ្ធិសាសនាតាវ។

ក្រោយពេលស៊ុនឈានស្លាប់ក្នុងគ.សឆ្នាំ ២៥២ នគរអ៊ូក៏ចុះខ្សោយ។ ក្នុងខណៈដែលនគរវ័យដែលដឹកនាំដោយត្រកូលស៊ឺម៉ាចេះតែមានការរឹងមាំជាលំដាប់ ក្រោយពេលវាយយកបាននគរស៊ូក្នុងគ.សឆ្នាំ ២៦៣ និងការប្ដូរមកជារាជវង្សជីនក្នុងគ.សឆ្នាំ ២៦៥ រាជវង្សជីននៅវិលវល់ក្នុងការពង្រឹងគ្រឹះរបស់ខ្លួន ជាហេតុធ្វើអោយនគរអ៊ូនៅអាចរក្សាអាទិភាពរបស់ខ្លួនបានមួយរយៈទៀត។ ពេលដល់គ.សឆ្នាំ ២៦៩ នគរជីនទទួលបានអ្នកជំនាញសង្គ្រាមជើងទឹកពីនគរស៊ូ ចាប់ផ្ដើមបង្វឹកកងទ័ពជើងទឹក។ លុះដល់គ.សឆ្នាំ ២៧៩ កងទ័ពនគរជីនបានលើកមកវាយភាគខាងជើងទន្លេយ៉ងសេនៃនគរអ៊ូ វាយចូលដល់រាជធានីបានក្នុងគ.សឆ្នាំ ២៨០ នគរអ៊ូក៏ដល់ដំណាក់កាលអវសាន។

នៅសម័យសាមកុក ថ្វីបើមានសង្គ្រាមជាប្រចាំ តែសភាពស្រុកទេសមានភាពខុសគ្នាពីភាពច្របូកច្របល់ក្នុងអំឡុងចុងសម័យរាជវង្សហានខាងកើត ដោយសារជាសង្គ្រាមដែលប្រជាជននៃនគរនីមួយៗប្រាថ្នាចង់បង្រួបង្រួមផែនដីអោយមានឯកភាព។ ផ្នែកកំលាំងយោធា នគរវ័យខ្លាំងជាងគេ បន្ទាប់មកគឺនគរអ៊ូ និងនគរស៊ូខ្សោយជាងគេ ដូច្នេះភារកិច្ចការបង្រួបបង្រួមប្រទេសចុងក្រោយត្រូវធ្លាក់លើនគរវ័យរឺជីន រាប់ចាប់ពីសភាពការច្របូកច្របល់នៅចុងសម័យរាជវង្សហានខាងកើតរហូតដល់ការប្រឈមដាក់គ្នានៃនគរទាំងបីក្នុងសម័យសាមកុកនេះ ជាការវិវត្ដន៍ផ្នែកប្រវត្ដិសាស្ដ្រមួយដំណាក់កាលទៀត តែបើរាប់ជារយៈពេលជាអាយុឃើញថា នគរអ៊ូមានអាយុដល់ទៅ ៥២ ឆ្នាំ នគរវ័យ ៤៥ ឆ្នាំ និងនគរស៊ូ ៤៣ ឆ្នាំ។ ក្នុងគ.សឆ្នាំ ២៨០ ពេលព្រះចៅជីនអ៊ូទី (ស៊ឺម៉ាយាន) នៃរាជវង្សជីនលើកទ័ពបោសសំអាតនគរអ៊ូដែលនៅតែឯងរួចហើយ សម័យសាមកុកក៏មកដល់កាលអវសាន។

***ការយល់ឃើញរបស់អ្នកប្រវត្ដិសាស្ដ្រចិនទាក់ទងនឹងការបែងចែកអំឡុងពេលនៃសម័យនេះខុសគ្នាជា ២ ផ្នែក គឺការយល់ឃើញទីមួយ (គ.សឆ្នាំ ២២០-២៦៥) ចាប់ផ្ដើមពីពេលដែលតុងជួឡើងកាន់អំណាចជំនួសរាជវង្សហានក្នុងគ.សឆ្នាំ ២២០ និងចុងបញ្ចប់ពេលបង្កើតរាជវង្សជីនជំនួសរាជវង្សវ័យក្នុងគ.សឆ្នាំ ២៦៥ និងការយល់ឃើញទីពីរគឺ (គ.សឆ្នាំ ១៩៦-២៨០) ចាប់ផ្ដើមពីពេលដែលតុងជួបង្ខំអោយព្រះចៅសៀនទីអាយ៉ងរបស់ខ្លួន លើករាជជានីពីលួយ៉ាងទៅស៊ីឆាងក្នុងគ.សឆ្នាំ ១៩៦ និងចុងបញ្ចប់ក្នុងគ.សឆ្នាំ ២៨០ ពេលដែលរាជវង្សជីនបង្ក្រាបនគរអ៊ូបានសម្រេច និងបង្រួបង្រួមផែនដីចិនទាំងមូលបានម្ដងទៀត។

កែសម្រួលដោយ: ពុទ្ធីរម្យ

ការលើកទឹកចិត្ត និង គំនិតច្នៃប្រឌិត ខែ​កុម្ភៈ 28, 2020

Posted by ភារម្យ in អប់រំ.
add a comment

ការលើកទឹកចិត្ត ឬ គ្រឿងលើកទឹកចិត្ត (Motivation) ត្រូវបានគេបែងចែកជាពីរគឺ គ្រឿងលើកទឹកចិត្តខាងក្រៅ និង គ្រឿងលើកទឹកចិត្តខាងក្នុង។ គ្រឿងលើកទឹកចិត្តខាងក្រៅ សំដៅដល់ចលករទាំងឡាយដែលនៅជុំវិញខ្លួនបុគ្គលម្នាក់ រីឯគ្រឿងលើកទឹកចិត្តខាងក្នុងវិញ សំដៅដល់ចលករដែលមានក្នុងខ្លួនមនុស្ស ដូចជាកំលាំងចិត្តជាដើម។ មានសំនួរមួយបានចោទសួរថា តើការលើកទឹកចិត្ត ឬ គ្រឿងលើកទឹកចិត្តខាងក្រៅ រាំងស្ទះ ឬ ជំរុញភាពច្នៃប្រឌិត? មានការស្រាវជ្រាវជាច្រើនបានធ្វើឡើង ទាក់ទងទៅនឹងចលករខាងក្រៅគ្រប់គ្រងបញ្ជាលើគ្រឿងលើកទឹកចិត្តខាងក្រៅ ទីនេះខ្ញុំនឹងផ្តោតលើតែគ្រឿងលើកទឹកចិត្តខាងក្រៅឯករាជ្យ (ពុំមានឥទ្ធិពលពីចលករខាងក្រៅ) ដែលបានកើតឡើងពីបុគ្គលដែលប្រកាន់ជំនឿអ្វីមួយជាក់លាក់ (core value)។

ប្រមាណជា ៦០ ឆ្នាំកន្លងមក អ្នកស្រាវជ្រាវ Crutchfield (1961, 1962) បានស្នើរថា ការលើកទឹកចិត្ត ឬ គ្រឿងលើកទឹកចិត្តខាងក្នុងជួយជំរុញការគិតច្នៃប្រឌិត ផ្ទុយមកវិញការលើកទឹកចិត្ត ឬ គ្រឿងលើកទឹកចិត្តខាងក្រៅបានរារាំងដល់ការគិតច្នៃប្រឌិត។ ក្រោយពីនោះមកមានការស្រាវជ្រាវជាច្រើនបានធ្វើឡើងដោយយោងទៅតាមការលើកឡើងរបស់ Crutchfield ដោយគេតាំងសម្មតិកម្មថា ការលើកទឹកចិត្ត ឬ គ្រឿងលើកទឹកចិត្តខាងក្នុងជំនួយដល់ការគិតច្នៃប្រឌិត ហើយការស្រាវជ្រាវទាំងអស់នោះ ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាច្រើន (ដូចជា Koestner, Ryan, Bernieri, & Holt, 1984; Kruglanski, Friedman, & Zeevi, 1971; សំរាប់ការសរសេរបញ្ចេញយោបល់សូមអាន Amabile, 1996)។ មានការស្រាវជ្រាវតិចតួចណាស់ ផ្តោតសំខាន់ទៅលើសម្មតិកម្មដែលលើកឡើងថា ការលើកទឹកចិត្ត ឬ គ្រឿងលើកទឹកចិត្តខាងក្រៅបានបំផ្លាញដល់ការគិតច្នៃប្រឌិត។ លើសពីនេះក៏មានការស្រាវជ្រាវផ្សេងទៀត ផ្តោតលើការលើកទឹកចិត្ត ឬ គ្រឿងលើកទឹកចិត្តខាងក្រៅ តែគំហើញមានភាពឡូកឡំគ្នា ពោលគឺអ្នកស្រាវជ្រាវខ្លះថា ការលើកទឹកចិត្ត ឬ គ្រឿងលើកទឹកចិត្តខាងក្រៅមានភាពអវិជ្ជមានដល់ការគិតច្នៃប្រឌិត (ឧទាហរណ៏ Amabile, 1985) ឯអ្នកស្រាវជ្រាវខ្លះទៀតរកឃើញថាការលើកទឹកចិត្ត ឬ គ្រឿងលើកទឹកចិត្តខាងក្រៅមានភាពវិជ្ជមានដល់ការគិតច្នៃប្រឌិត (ឧទាហរណ៏ Boice, 1983; Eisenberger & Rhoades, 2001) តែក៏នៅមានអ្នកស្រាវជ្រាវខ្លះលើកឡើងពីគំហើញដែលលាយឡំគ្នា (Baer, Oldham, & Cummings, 2003)។

បញ្ហាភាពចំរូងចំរាស់នេះ បានបណ្តាលអោយកើតមានការជជែកវែកញែកគ្នាយ៉ាងខ្លាំង ជាចុងក្រោយពុំមានដំណោះស្រាយណាមួយជាក់លាក់បានលើកឡើង (Collins & Amabile, 1999; Eisenberger & Shanock, 2003)។ នៅក្នុងអំឡុងពេលជជែកវែកញែកគ្នានេះ មានបញ្ហាមួយត្រូវបានគេរកឃើញពេលធ្វើការស្វែងរកលទ្ធផលការស្រាវជ្រាវ ហើយដែលត្រូវបានគេមើលរំលង គឺសេចក្តីសន្និដ្ឋានអម ដែលលើកឡើងថា ការលើកទឹកចិត្ត ឬ គ្រឿងលើកទឹកចិត្តខាងក្រៅជានិច្ចកាលពឹងផ្អែកលើយថាភាពខាងក្រៅ (ភាពដែលអាចកើតឡើងបានដោយឥតព្រាងទុក) នៃការអោយរង្វាន់ ឬ ការដាក់ទោស។ ការពិតទៅការលើកទឹកចិត្ត ឬ គ្រឿងលើកទឹកចិត្តខាងក្រៅមិនសុតតែពឹងផ្អែកលើយថាភាពនុះទេ។ Deci និង Ryan (1991) បានធ្វើការបែងចែក ការលើកទឹកចិត្ត ឬ គ្រឿងលើកទឹកចិត្តខាងក្រៅ ជា ៣ ផ្នែកលើកំរិតដែលបុគ្គលធ្វើសកម្មភាព  បង្កើតការលើកទឹកចិត្ត ឬ គ្រឿងលើកទឹកចិត្តពីខាងក្រៅ (ការលើកទឹកចិត្ត ឬ គ្រឿងលើកទឹកចិត្តដែលបានគ្រប់គ្រង) ទល់នឹងខាងក្នុង (ការលើកទឹកចិត្ត ឬ គ្រឿងលើកទឹកចិត្តឯករាជ្យ) របស់ខ្លួន។ ការលើកទឹកចិត្ត ឬ គ្រឿងលើកទឹកចិត្តទាំងពីរនេះ ត្រូវបានគ្រប់គ្រងពីខាងក្រៅ ឬគេអាចជឿថា វាកើតឡើងដោយហេតុខាងក្រៅ។ ផ្នែកទី ១ ការលើកទឹកចិត្ត ឬ គ្រឿងលើកទឹកចិត្តពីក្រៅ (External motivation) កើតមានឡើងដោយមានមូលដ្ឋានគ្រិះលើ យថាហេតុខាងក្រៅដូចជា រង្វាន់ប្រាក់លើកទឹកចិត្ត កេរ្តិ៏ឈ្មោះ ការទទួលស្គាល់ពីសង្គម ។ល។ ហើយវាជាចំណុចសំខាន់ដែលអ្នកស្រាវជ្រាវចាប់អារម្មណ៏ធ្វើការស្រាវជ្រាវ ពីទំនាក់ទំនងរវាង ការលើកទឹកចិត្ត និង គំនិតច្នៃប្រឌិត។ ផ្នែកទី ២ ការលើកទឹកចិត្ត ឬ គ្រឿងលើកទឹកចិត្តចំលងពីខាងក្រៅ (Introjected motivation) ជាទំរង់មួយទៀតនៃការលើកទឹកចិត្ត ឬ គ្រឿងលើកទឹកចិត្តពីខាងក្រៅ មានមូលដ្ឋានលើ សំពាធពីវិន័យបទបញ្ជា ជំរុញអោយបង្កើតបានជាឥរិយាបទមួយផ្នែក គឺបទពិសោធន៏នៃអារម្មណ៏ទទួលខុសត្រូវ ឬ កាតព្វកិច្ច ឧទាហរណ៏ ធ្វើឥរិយាបទណាមួយ មនុស្សមានអារម្មណ៏ត្រូវធ្វើឬគួរធ្វើ។ នៅក្នុងបទបញ្ញត្តិរបស់ Deci និង Ryan មានតែការលើកទឹកចិត្ត ឬ គ្រឿងលើកទឹកចិត្តខាងក្រៅមួយប្រភេទប៉ុណ្ណោះ ដែលកើតមកដោយឯកឯង ពោលគឺកើតមកពី អត្តា (Self)។ ការលើកទឹកចិត្ត ឬ គ្រឿងលើកទឹកចិត្តពីការកំណត់សំគាល់ (Identified motivation) ជាពាក្យដែល Deci និង Ryan បានដាក់សំដៅដល់ គ្រឿងលើកទឹកចិត្តខាងក្រៅឯករាជ្យ ដែលមានមូលដ្ឋានគ្រិះលើ ជំនឿដែលជំរុញអោយបង្កើតបានជាឥរិយាបទពេញលេញមួយ ទាក់ទងនឹងជំនឿជាក់លាក់រ៉ាប់រងដោយខ្លួនបុគ្គលម្នាក់ (ឧទាហរណ៏ ធ្វើឥរិយាបទណាមួយ ពីព្រោះគេជឿថា វានឹងនាំដល់លទ្ធផលមួយដែលគេចាត់ទុកថាមានសារៈសំខាន់យ៉ាងជ្រាលជ្រៅ)។

វិធីជីវិត | បែបផែនជីវិត ខែ​កុម្ភៈ 21, 2020

Posted by ភារម្យ in អប់រំ.
add a comment

បើនិយាយអំពីពាក្យថា lIfestyle ឬ life style  ជាភាសារខ្មែរប្រែបានច្រើនយ៉ាងណាស់ ដូចជា វិធីជីវិត, បែបផែនជីវិត, របៀបរស់នៅ ឬ ចលនាបទ។ យោងទៅតាមវចនានុក្រមរបស់ ខេមប្រ៊ីជច្បាប់អនឡាញ គេបានអោយនិយមន័យបែបផែនជិវិតថា ជាវិធីរស់នៅរបស់មនុស្ស អ្វីៗដែលរាប់ថាជនណាម្នាក់ ឬក្រុមបុគ្គលពិសេសក្រុមណាតែងតែប្រព្រឹត្តធ្វើជាធម្មតា ឧទាហរណ៍ អ្វីៗដែលគេធ្វើជាធម្មតា កន្លែងដែលគេរស់នៅ ឬ អ្វីដែលគេចំណាយលុយលើ រីឯនិយមន័យមួយទៀតគឺ វិធីរស់នៅ ដែលចំពោះ ឬ ពិសេសរបស់ជនណាម្នាក់ ឬក្រុមមុនស្ស អាចនិយាយម្យ៉ាងទៀតថាជា គោលការណ៍/ជំនឿ  និង គំនិត គាំទ្រដោយជននោះ ឬ ក្រុមនោះ (Cambridge English Dictionary)។ ក្រឡេកទៅមើលខាងផ្នែកសុខភាព (យោងតាមគំនិតផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ខ្ញុំ Lifestyle ប្រហែលជាប្រែថា វិធីជីវិត មិនមែនបែបផែនជិវិតទេ) គេបានអោយនិយមន័យវិធីជិវិតថា ជាសកម្មភាពប្រចាំថ្ងៃដែលសាមញ្ញធម្មតាធ្វើដោយបុគ្គលណាម្នាក់ក្នុងជីវិតរបស់គេ ឬ សកម្មភាពដែលជះឥទ្ធិពលដល់សុខភាពបុគ្គលនោះ (Mirghafourvand et al., 2016)។ Baheiraei et al. (2013) បានអោយនិយមន័យវិធីជីវិតថា ជារបៀបរស់នៅរបស់បុគ្គល, ក្រុមគ្រួសារ ឬសង្គម ដែលគេមានសុខភាពល្អ ឬមិនល្អ ដោយយោងទៅតាមចរិយាការប្រព្រឹត្តរបស់បុគ្គលនោះ ដូចជាការទទួលទានចំណីអាហារ ការហាត់ប្រាណ និង ការគ្រប់គ្រងស្រ្តេសជាដើម។

ឯកសារយោង:

Baheiraei, A., Mirghafourvand, M., Charandabi, S. M. A., & Mohammadi, E. (2013). Facilitators and inhibitors of health-promoting behaviors: the experience of Iranian women of reproductive age. International journal of preventive medicine4(8), 929.

Cambridge English Dictionary. Definition of ‘lifestyle’. http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/lifestyle

Mirghafourvand, M., Charandabi, S. M. A., Jafarabadi, M. A., Tavananezhad, N., & Karkhane, M. (2016). Predictors of health-related quality of life in Iranian women of reproductive age. Applied Research in Quality of Life11(3), 723-737.

តួរអង្គសំខាន់ៗក្នុងរឿងសាមកុក ខែ​កុម្ភៈ 20, 2020

Posted by ភារម្យ in ចំនេះដឹងប្លែកៗ, ប្រវត្តិសាស្រ្ត, សាមកុក.
1 comment so far

តួរអង្គសំខាន់ៗក្នុងរឿងសាមកុក
ឆាយម៉ៅ—ប្អូនថ្លៃ លាវពាវ
ឆាវឆាវ (ឆាវមឹងតឺ, គ្រិស្តសករាជ 155–220)—មហាឧបរាជព្រះចៅសៀនទី, ជាអ្នកក្តោបក្តាប់អំណាចរាជការពិតប្រាកដ; ក្រោយពេលស្លាប់ ត្រូវបានតែងតាំងជាព្រះចៅអ៊ូនៃរាជវង្សវ័យ
ឆាវហុង—ជីដូនមួយឆាវឆាវ និង ជាមេទ័ព
ឆាវភី (គ្រិស្តសករាជ 187–226)—កូនប្រុសទីពីររបស់ ឆាវឆាវ, ក្រោយមកជាព្រះចៅទីមួយ (ព្រះចៅវិន) នៃរាជវង្សវ័យ, ដែលបង្កើតឡើងក្នុងគ្រិស្តសករាជ 220
ឆាវយ៉ិន—ជីដូនមួយឆាវឆាវ និង ជាមេទ័ព
ឆាវយី—កូនប្រុសឆាវភី, ក្រោយមកព្រះចៅមីងនៃរាជវង្សវ័យ
ឆាវសុំាង—កូនប្រុសឆាវចិន, សត្រូវស៊ឺម៉ាអ៊ី
ឆាវចិន—មេទ័ពរាជវង្សវ័យ
ឆាវជឺ (ឆាវជឺជាំង, គ្រិស្តសករាជ 192–232)—កូនប្រុសសំណព្វចិត្តឆាវឆាវ ជាអ្នកតែងកំណាព្យដ៏ល្បីល្បាញម្នាក់
ឆិនតឹង—ទីប្រឹក្សាលីពូ តែក្រោយលបក្បត់លីពូ
ឆិនកុង—ប្រមុខទីប្រឹក្សាលីពូ
ឆិនលីន—អ្នកប្រាជ្ង អ្នកសរសេរប្រវត្តិសាស្រ្ត ដើមឡើយបំរើយានសាវជាទីប្រឹក្សា ក្រោយមកចុះចូលជាមួយឆាវឆាវ
ឆិនអ៊ូ—មេទ័ពនគរអ៊ូ
ឆឹងភូ—មេទ័ពនគរអ៊ូ
ឆឹងអ៊ី—ទីប្រឹក្សាឆាវឆាវ
តឹងអាយ—មេបញ្ជាការទ័ពនគរវ័យបន្ទាប់ពីស៊ឺម៉ាអ៊ី
ទានវ័យ—អង្គរក្សឆាវឆាវ
ទៀវឆាន (រៃខ្មៅ)—នារីរបាំ នារីអ្នកចំរៀងនៅផ្ទះហ្វាងយ៉ីន (វ៉ាងអ៊ីន), ជួយម្ចាស់នាងសំលាប់តុងជួរ; ក្រោយមកក្លាយប្រពន្ធចុងលីពូ
ទីងហ្វឹង—មេទ័ពនគរអ៊ូ
តុងឆឹង—មេទ័ពហាន ជាប់សែស្រឡាយរាជវង្សហាន, ទទួលរាជសារសំងាត់ពីព្រះចៅសៀនទីដើម្បីសំលាប់ឆាវឆាវ
តុងជួរ—ចៅហ្វាយស្រុកហឺរតុង, ក្រោយមកតែងតាំងខ្លួនឯងជាឧបរាជហាន; ដាក់ព្រះចៅសៀនទីអោយឡើងសោយរាជ្យជំនួសបង, ព្រះចៅសាវ, ដើម្បីសាងអំណាចរបស់គេ
ព្រះចៅសាវទី (លាវពាន)—រាជបុត្រព្រះចៅលីង និង មហាក្សត្រយានីហឺរ, ដកតំណែងនិងធ្វើឃាតដោយតុងជួរ
ព្រះចៅសៀនទី (លាវសៀ)—ប្អូនព្រះចៅសាវ, ជាទីងម៉ោងបញ្ជាដោយមន្រ្តីនាម៉ឺនរបស់ព្រះអង្គ; ឆាវភីបង្ខំអោយដាក់រាជ្យក្នុងគ្រិស្តសករាជ 220 (គ្រងរាជ្យពីគ្រិស្តសករាជ 189–220)
មហាក្សត្រយានីហឺរ (មេម៉ាយ) —មាតាព្រះចៅសាវ, ប្អូនស្រីហឺជីន; ធ្វើឃាតដោយតុងជួរ
ហ្វាចឹង—មន្ត្រីរបស់លាវចាងដែលជួយលាវប៉ីក្តោបក្តាប់នគរស៊ូ
ហ្វឹងជី—ទីប្រឹក្សាយានសាវ, សត្រូវរបស់ធានហ្វឹង
កាននីង (កានស៊ីនប៉ា)—មេទ័ពនគរអ៊ូល្បីល្បាញដោយភាពក្លាហាន
កៅសិន—មន្រ្តីក្រោមបង្គាប់ការលីពូ
កុងស៊ុនចាន—អ្នកគាំទ្រលាវប៉ី ជាស្តេចត្រាញ់ម្នាក់នៃបក្សសម្ព័នបង្កើតឡើងដើម្បីកំចាត់តុងជួរ; ធ្វើអត្តឃាតខ្លួនឯងក្រោយចាញ់សង្គ្រាមជាមួយយានសាវ
គ័នលូ—ឥសីតាបសដ៏ល្បីឈ្មោះ
គ័នភីង—កូនធម៌គួនអ៊ី (គ័នអ៊ី), សំលាប់ដោយស៊ុនឈាន
គ័នស៊ីង—កូនប្រុសច្បងគួនអ៊ី (គ័នអ៊ី)
គួនអ៊ី (គ័នអ៊ី) (គួនអ៊ីឆាង, គ្រិស្តសករាជ ?–219)—បងប្អូនរួមសម្បថលាវប៉ី និង ចាងហ្វី, ស្តេចត្រាញ់ហានស៊ូ, ល្បីល្បាញដោយភាពក្លាហាននិងស្មោះត្រង់; ទទួលបានការគោរពសរសើរពីឆាវឆាវ
គួកជា (គួកហ្វឹងសៀវ)—ទីប្រឹក្សាដែលឆាវឆាវទុកចិត្តបំផុត
គួកសឺ—ក្រុមចោរក្បត់បះបោ គ្នីគ្នារបស់លីជាក្រោយការស្លាប់របស់តុងជួរ
គួកធូ—ទីប្រឹក្សាយានសាវក្រោយមកក្លាយជាទីប្រឹក្សាកូនច្បងយានសាវ យានថាន
ហានតាំង—មេទ័ពនគរអ៊ូ
ហានស៊ុយ—អ្នកចំបាំងមកពីតំបន់ពាយព្យ, បងប្អូនរួមសម្បថម៉ាថឹង
ហឺជីន—បងប្រុសមហាក្សត្រយានីហឺ មេទ័ពនគរហាន; ធ្វើឃាតដោយពួកមហាតលិក
ហ័រធួ—គ្រូពេទ្យដ៏ល្បីដែលព្យាបាល ចូវថាយ និង គួនអ៊ី; សំលាប់ដោយឆាវឆាវ
ហ័រស៊ីន—មេទ័ពរបស់ឆាវឆាវ និង ឆាវភី, ល្បីក្នុងរឿងធ្វើឃាតមហាក្សត្រយានីហ្វូយ៉ាងឃោឃៅ
ហុំាងកៃ (ហុំាងកុងហ្វូ)—មេទ័ពនគរអ៊ូ, ធ្វើពុតជាចុះចូលនឹងឆាវឆាវ
ហុំាងចុង (ហុំាងហានសឹង)—មេទ័ពដ៏ក្លាហាន ចុះចូលជាមួយលាវប៉ី ក្រោយក្តោបក្តាប់ឆាងសា
ហុំាងជូ—មេទ័ពលាវពាវ
ជីលីង—មេទ័ពយានស៊ូ
ជីភីង—គ្រូពេទ្យរាជវំាងហាន, ត្រូវធ្វើឃាតក្រោយពីបានដាក់ថ្នាំបំពុលដើម្បីសំលាប់ឆាវឆាវ
ជែស៊ូ—អ្នករៀបយុទ្ធសាស្រ្តដ៏វៀងវៃ, តំបូងជាទីប្រឹក្សារបស់លីជា និង គួកសឺ, ក្រោយមកជាទីប្រឹក្សាអោយចាងស៊ាវ, ចុងក្រោយជាទីប្រឹក្សាអោយឆាវឆាវ
ចៀនយ៉ង់—ទីប្រឹក្សាលាវប៉ី
ជាំងកាន់—មន្រ្តីក្រោមបង្គាប់ការឆាវឆាវ, មិត្តចាស់របស់ចូវអ៊ី
ជាំងវ័យ (ជាំងប៉យ៉ាក)—អ្នកបន្តរតំណែងពីជូគឺលាង មេបញ្ជាការកងទ័ពនគរស៊ូ
ខានជឺ—ទីប្រឹក្សានគរអ៊ូ លបផ្ងើរសំបុត្រដែលជាកលល្បិចអោយហុំាងកៃចុះចូលជាមួយឆាវឆាវ
ខុងយ៉ុង—អ្នកប្រាជ្ងមានមុខមាត់ម្នាក់, សែស្រឡាយខុងជឺ, ចៅហ្វាយស្រុកប៉ីហាយ; ក្រោយមកស្លាប់ក្រោមដៃឆាវឆាវដោយនិយាយត្រង់ពេក
ខាយយៀក—ទីប្រឹក្សាលាវពាវ
លោកស្រីឆាយ—ភរិយាទីពីរលាវពាវ, បងស្រីឆាយម៉ៅ
លោកស្រីកាន—ភរិយាលាវប៉ី, ម្តាយលាវសាន (អាតូវ)
លោកស្រីលាវ—ភរិយាយានសាវ ម្តាយយានសាំង
លោកស្រីមី—ភរិយាលាវប៉ី, បងប្អូនស្រីមីជូ និង មីហ្វាង
លោកស្រីស៊ុន—ឈ្មោះពេញស៊ុនយិន ភរិយាលាវប៉ី ប្អូនស្រីស៊ុនឈាន
លីទាន—មន្រ្តីក្រោមបង្គាប់ការឆាវឆាវ
លីជា—មេទ័ពបះបោក្រោយការដួលរលំតុងជួរ
លៀវហួ—មេទ័ពនគរស៊ូក្រោមគួនអ៊ី (គ័នអ៊ី)
លីនថុង—មន្ត្រីនគរអ៊ូ
លាវប៉ី (លាវសៀនតឺរ, គ្រិស្តសករាជ 161–223)—សែស្រលាញរាជរង្ស, បងប្អូនរួមសម្បថជាមួយគួនអ៊ី (គ័នអ៊ី) និង ចាងហ្វី, ក្រោយមកជារាជបុត្រហាងចុង និងជាអ្នកមេដឹកនាំទីមួយនៃអាណាចក្រស៊ូ
លាវពាវ (លាវជីនសឹង, គ្រិស្តសករាជ 142–208)—ចៅហ្វាយស្រុកជីងចូវ, ផ្តល់ជម្រកដល់លាវប៉ី មុនស្លាប់បានផ្តែផ្តាំលាវប៉ីអោយជួយមើលថែកូនប្រុសទាំងពីររបស់ខ្លួនគឺ លាវឈី និង លាវឆុង
លាវឈី—កូនប្រុសច្បងលាវពាវ; លោកស្រីឆាយជាម្តាយចុងមានចិត្តស្អប់លាវឈីខ្លាំងណាស់
លាវសាន (អាតូវ, គ្រិស្តសករាជ 207–271)—កូនច្បងលាវប៉ី, អ្នកដឹកនាំអាណាចក្រស៊ូទី២ (គ្រងរាជ្យគ្រិស្តសករាជ 223–263)
លាវយា—ទីប្រឹក្សាឆាវឆាវ
លាវចាង —ចៅហ្វាយខេត្តអ៊ីចូវ, ក្រោយមកត្រូវបានទំលាក់ដោយសម្ព័នមិត្តលាវប៉ី
លាវឆុង—កូនពៅលាវពាវ; ត្រូវបានឆាវឆាវសំលាប់ចោលជាមួយម្តាយខ្លួនគឺលោកស្រីឆាយ
លីពូ (លីហ្វឹងស៊ាន)—អ្នកប្រយុទ្ធដ៏អង់អាច, ដើមឡើយជាកូនធម៌ទីងយាន ក្រោយមកជាកូនធម៌តុងជួរ, ទីងយាន និងតុងជួរសុតតែស្លាប់ក្រោមដៃលីពូ; ចុងក្រោយស្លាប់ក្រោមដៃឆាវឆាវ
លីមឹង (លីជឺមឹង)—មេទ័ពនគរអ៊ូ; អ្នកបន្តរវេនលូស៊ូ
លីសាំង—ទីប្រឹក្សាស្តេចវ៉ិននៃនគរចូវ និងរាជបុត្រស្តេចអ៊ូ ស្ថាបនិករាជវង្សចូវ
លូស៊ូ (លូជឺជីង)—ទីប្រឹក្សានគរអ៊ូ, អ្នកបន្តរវេនចូវអ៊ី ជាមេបញ្ជាការកងទ័ពធំ គាំទ្រអោយចងសម្ព័នមិត្តជាមួយលាវប៉ីដើម្បីប្រឆាំងឆាវឆាវ
លូស៊ិន (លូប៉យាន)—កូនប្រសាស៊ុនឆឹ; តតំណែងពីលីមឹងមេបញ្ជាការកងទ័ពធំទប់ស្កាត់ការវាយប្រហាពីលាវប៉ី
ម៉ាឆាវ (ម៉ាមឹងឈី)—កូនប្រុសម៉ាថឹង, ក្រោយមកជាមេទ័ពខ្លាទំាង៥របស់លាវប៉ី
ម៉ាតាយ—ជីដូនមួយម៉ាឆាវ, មន្ត្រីនគរស៊ូ
ម៉ាលាំង—ទីប្រឹក្សាលាវប៉ី, បងប្អូនម៉ាស៊ូ
ម៉ាស៊ូ (ម៉ាយ៉ូវឆាង)—ទីប្រឹក្សាលាវប៉ី, ប្អូនប្រុសម៉ាលាំង; ត្រូវបានប្រហាជីវិតក្រោយបាត់បង់ជាធីង
ម៉ាថឹង—មេទ័ពហាន, ស្មោះស្ម័គ្រចំពោះរាជវង្សហាន; ស្លាប់ក្រោមដៃឆាវឆាវ
ម៉ានឈុង—ទីប្រឹក្សាឆាវឆាវ, ដែលបញ្ចុះបញ្ចូល ស៊ូហុំាង អោយចុះចូលជាមួយឆាវឆាវ
មឹងតា—មិត្តល្អរបស់ហ្វាចឹង និង ចាងសុង; ជួយលាវប៉ីវាយយកនគរស៊ូ
មីហ្វាង—បងប្រុសអ្នកស្រីមី និង មីជូ, បរាជ័យក្នុងការជួយសង្គ្រោះគួនអ៊ី (គ័នអ៊ី) ក្រោយមកក៏ស្លាប់ក្រោមដៃលាវប៉ី
មីជូ—បងប្រុសអ្នកស្រីមី និង មីហ្វាង,បរិវាដ៏ស្មោះត្រង់របស់លាវប៉ី
ផានចាង —មេទ័ពរបស់ស៊ុនឈាន
ផាងតឺ—ធ្លាប់បំរើការអោយម៉ាឆាវ តែក្រោយមកក៏ចុះចូលជាមួយឆាវឆាវ; ស្លាប់ក្រោមដៃគួនអ៊ី (គ័នអ៊ី)
ផាងថុង (ផាងសឿយាន, រឺ កូនហង្ស)—ជាទីប្រឹក្សា ជាអ្នករៀបយុទ្ធសាស្រ្តរបស់លាវប៉ី
សិនភី—ទីប្រឹក្សាយានសាវ ក្រោយមកជាទីប្រឹក្សាកូនពៅយានសាវយានសាំង
ស៊ឺម៉ាយាន—ចៅស៊ឺម៉ាអ៊ី; ព្រះចៅនគរជីន ក្រោយពេលបង្ខំឆាវហ័នដែលជាស្តេចរាជវង្សវ័យចុងក្រោយបង្អស់ អោយដាក់រាជ្យ
ស៊ឺម៉ាអ៊ី (ស៊ឺម៉ាចុងតា)—ទីប្រឹក្សាឆាវឆាវ, ឪពុកស៊ឺម៉ាចាវដែលបានទំលាក់រាជវង្សវ័យ រួចបង្កើតរាជវង្សជីន
ស៊ឺម៉ាចាវ—កូនប្រុសស៊ឺម៉ាអ៊ី
ស៊ុនឆឹ (ស៊ុនប៉ហ្វូ, គ្រិស្តសករាជ 175–200)—កូនប្រុសច្បងស៊ុនជាន, បងប្រុសស៊ុនឈាន; ពង្រីកដែនដីបន្តរពីឪពុករបស់គេនៅខាងកើតទន្លេយ៉ង់សេ; ក្រោយមកត្រូវបានគេលបធ្វើឃាត
ស៊ុនជាន (ស៊ុនវិនថាយ, គ្រិស្តសករាជ 155–191)—ស្ថាបនិកនគរអ៊ូជាឪពុកស៊ុនឆឹ និង ស៊ុនឈាន; ត្រូវបានលបធ្វើឃាតដោយមនុស្សរបស់លាវពាវ
ស៊ុនឈៀន—ទីប្រឹក្សាលាវប៉ី
ស៊ុនឈាន (ស៊ុនចុងម៉ូវ, គ្រិស្តសករាជ 182–252)—កូនប្រុសទីពីររបស់ស៊ុនជាន ប្អូនប្រុសស៊ុនឆឹបន្តរវេនពីបងប្រុសនិងឪពុកខ្លួនគ្រប់គ្រងនគរអ៊ូ ក្រោយមកតែងតាំងខ្លួនឯងជាព្រះចៅនគរអ៊ូ (គ្រងរាជ្យគ្រិស្តសករាជ 229–252)
ថាយសឿឆឺ—មេទ័ពដ៏ក្លាហាននគរអ៊ូ
ថាវឈាន—ចៅហ្វាយស្រុកអ៊ីចូវដែលលើកស្រុកអោយលាវប៉ី
ធានហ្វឹង—ទីប្រឹក្សាយានសាវ
វ៉ាងភីង—មន្ត្រីនគរស៊ូ
វ៉ាងអ៊ីន—មន្ត្រីធំនគរហានដែលប្រើល្បិចស្រីស្អាតដាក់តុងជួរ, តែក្រោយមកស្លាប់ក្រោមដៃលីជា និង គួកសឺ
វ័យយាន (វ័យវិនឆាង)—មេទ័ពលាវប៉ី, ក្រោយមកជាមេទ័ពរបស់ហានចុង; ជូគឺលាង (ជូកឺលាំង) មិនដែលទុកចិត្ត
វិនឆូវ—មេទ័ពរបស់យានសាវ, កាត់ក្បាលដោយគួនអ៊ី (គ័នអ៊ី)
ស៊ាហូវប៉ា—កូនប្រុសស៊ាហូវយាន, ជីដូនមួយស៊ាហូវទុន
ស៊ាហូវទុន—មេទ័ពឆាវឆាវ
ស៊ាហូវយាន—មេទ័ពឆាវឆាវ; ក្រោយមកសំលាប់ដោយហុំាងចុង
ស៊ីឈូ—អង្គរក្សឆាវឆាវ
ស៊ូហុំាង—មេទ័ពឆាវឆាវ
ស៊ីសឹង—មេទ័ពនគរអ៊ូ
ស៊ីយ៉ូវ—តំបូងជាទីប្រឹក្សាយានសាវ ក្រោយមកជាទីប្រឹក្សាឆាវឆាវ; សំលាប់ដោយស៊ីឈូ
ស៊ិនយ៉ូវ—ទីប្រឹក្សាឆាវឆាវ, ក្មួយស៊ិនអ៊ី
ស៊ិនអ៊ី (ស៊ិនវិនយួ)—ទីប្រឹក្សាឆាវឆាវ
យានលាំង—មេទ័ពរបស់យានសាវ, កាត់ក្បាលដោយគួនអ៊ី (គ័នអ៊ី)
យ៉ាងហ្វឹង—មន្រ្តីក្រោមបង្គាប់ការលីជា, តែក្រោយមកទៅបំរើព្រះចៅសៀនទី; ស្លាប់ក្រោមដៃលាវប៉ី
អ៊ីជី—តំបូងជាទីប្រឹក្សាលាវពាវ ក្រោយមកចុះចូលជាមួយលាវប៉ី បានលួចទៅប្រាប់លាវប៉ីពីផែនការឆាយម៉ៅ ដែលលបសំលាប់ខ្លួន
អ៊ីហ្វាន—ទីប្រឹក្សាស៊ុនឈាន
អ៊ីជីន—មេទ័ពឆាវឆាវ
យានសាំង—កូនពៅយានសាវ
យានសាវ (យានពិនឈូ, គ្រិស្តសករាជ ?–202)—កើតក្នុងក្រុមគ្រួសារដែលជាមន្ត្រីថ្នាក់ខ្ពស់នៃរាជរង្សហាន; មេបក្សសម្ព័នដែលបង្កើតឡើងដើម្បីកំចាត់តុងជួរ; គ្រប់គ្រងស្រុកធំៗទាំងបួននៅភាគខាងជើងក្រោយមកត្រូវបានកំទេចដោយឆាវឆាវ
យានស៊ូ (យានកុងលូ, គ្រិស្តសករាជ ?–199)—ប្អូនយានសាវ, តែងតាំងខ្លួនឯងជាស្តេចហើយឡើងគ្រោងរាជ្យនៅសូវឈិន មិនយូរប៉ុន្មានត្រូវបានកំទេចដោយឆាវឆាវ
យានថាន—កូនច្បងយានសាវ
លឺជីន—មេទ័ពឆាវឆាវ
ចាងប៉ា—មន្រ្តីក្រោមបង្គាប់ការលីពូ
ចាងប៉ាវ—កូនប្រុសចាងហ្វី
ចាងហ្វី (ចាងអ៊ីតឺ, គ្រិស្តសករាជ ?–221)—បងប្អូនរួមសម្បថលាវប៉ី និង គួនអ៊ី (គ័នអ៊ី); អ្នកប្រយុទ្ធដ៏ក្លាហាន, ឆាប់ខឹងច្រលោតពេលស្រវឹង
ចាងហឺ—មេទ័ពយានសាវ តែក្រោយមកចុះចូលជាមួយឆាវឆាវ
ចាងលាវ (ចាងវិនយ៉ាន)—ធ្លាប់បំរើលីពូ តែក្រោយមកចុះចូលជាមួយឆាវឆាវ; សំលាញ់របស់គួនអ៊ី (គ័នអ៊ី)
ចាងលូ—អ្នកគ្រប់គ្រងតំបន់ហានចុង; ក្រោយមកបរាជ័យក្រោមស្នាដៃឆាវឆាវ
ចាងសុង—មន្ត្រីនគរស៊ូ ក្រោយមកលបបញ្ចុះបញ្ចូលលាវប៉ីដោយសំងាត់ដើម្បីសំលាប់ម្ចាស់ខ្លួនឯងលេបយកទឹកដី
ចាងស៊ាវ—ស្តេចត្រាញ់សម្ព័ន
ចាងចាវ—ទីប្រឹក្សាទីមួយរបស់ស៊ុនឈាន
ចាវអ៊ីន (ចាវជីឡុង)—អ្នកចំបាំងដែលមានកំលាំងខ្លាំងខ្លា និង វៀវវៃ; បរិវាដ៏ស្មោះត្រង់របស់លាវប៉ី
ចុងហ៊ុយ—មេទ័ពនគរវ័យ
ចុងយ៉ាវ—មេទ័ពនគរវ័យ
ចូវថាយ—មេទ័ពស៊ុនឈាន
ចូវអ៊ី (ចូវកុងជីន)—មេបញ្ជាការកងទ័ពធំនគរអ៊ូ គូរប្រជែងជូគឺលាង (ជូកឺលាំង)
ជូជិន—មេទ័ពហាន
ជូគឺជីន—បងប្រុសជូគឺលាង (ជូកឺលាំង), ទីប្រឹក្សាស៊ុនឈាន
ជូគឺឃឺ—មន្រ្តីនគរអ៊ូ, កូនប្រុសជូគឺជីន
ជូគឺលាង (ជូកឺលាំង) (ខុងមីង, រឺ នាគដេក, គ្រិស្តសករាជ 181–234)—អាស្រមបទណាងយ៉ាង,ក្រោយមកជាទីប្រឹក្សាធំរបស់លាវប៉ី; ប្រើនយោបាយសាស្រ្តដ៏ប៉ិនប្រសព ក្នុងការរួមដៃជាមួយនគរអ៊ូ ដើម្បីប្រឆាំងនគរវ័យ ឈានទៅដល់ការកកើតតុល្យភាពនគរទាំងបី ពោលគឺស៊ូ អ៊ូ និង វ័យ គតិបណ្ឌិតព្រមទាំងជំនាញក្នុងការបញ្ជាកងទ័ពរបស់គេធ្វើអោយលាវប៉ីអាចសាងអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន
ជូកឺចាន—កូនប្រុសជូគឺលាង (ជូកឺលាំង)

កូនសោ Creat* ខែកញ្ញា 30, 2019

Posted by ភារម្យ in អប់រំ.
add a comment

គំនិតច្នៃប្រឌិតគឺជាសមត្ថភាពម្យ៉ាងដែលចេះបត់បែនសម្របខ្លួនទៅតាមតម្រូវការនៃវិធីសាស្រ្ត រឺ ផលិតផលថ្មីៗ។ ពាក្យថា “ថ្មី” នៅទីនេះសំដៅដល់ ផលិតផលថ្មីដែលកើតឡើងដោយដំណើរការណាមួយ ដែលមនុស្សផ្តើមឡើង។ —Frank Barron (1988, ទំព័រ 80)

Creat* គឺជាកូនសោសំខាន់នៃការរុករកក្នុង Google Scholars។ ប្រសិនបើយើងវាយបញ្ចូលពាក្យគន្លិះនេះ យើងនឹងទទួលបានលទ្ធផលជាច្រើន។ ដើម្បីរើសយកអត្ថបទណាដែលទាក់ទងនិងវត្ថុបំណងរបស់ខ្លួន ទាមទារអោយយើងមានជំនាញក្នុងការច្រោះលទ្ធផលដ៏ច្បាស់លាល់។ ខាងក្រោមនេះគឺជា ពាក្យគន្លិះមួយចំនួនទៀត ដែលកើតចេញពីការច្រោះរបស់ខ្ញុំ ខ្ញុំនឹងធ្វើការអធិប្បាយបកស្រាយ នូវពាក្យមួយចំនួន:

Creative potential: បុគ្គលិកលក្ខណៈផ្ទាល់ខ្លូន និង ជំនឿ ឧ. បុគ្គលិកលក្ខណៈមនុស្សច្នៃប្រឌិត ឬ សមត្ថភាពការគិតបែបបង្កើតពហុដំណោះស្រាយ

Creative behavior: អន្តរប្រតិកម្មរវាងបរិស្ថានជុំវិញ Creative behavior មានទំនាក់ទំនងជាមួយ វត្ថុ, ស្ថានការ, និង ឯកត្ដជន ឧ. ការគូសវាសគ្រឿងសង្ហារឹម, ពិព័រណ៍សិល្បៈជាសាធារណៈ

Creative expression: ឥរិយាបទដែលអាចសង្កេតបាន, គំនិតទំនាក់ទំនង, ឬ ផលិតផលដែលកើតឡើងពី អន្តរប្រតិកម្មររវាង individual potential និង ឥទ្ធិពលនៃស្ថានការ ឬ វប្បធម៌

 

 

ជិវិតបីដូច​ជាសុបិន ខែសីហា 4, 2018

Posted by ភារម្យ in អំពីភារម្យ.
4 comments

ថ្ងៃនេះ ខ្ញុំក្រោយពីដំណេក តាំងតែពីព្រឹមព្រលឹម ម៉ោងប្រមាណ ៥ កន្លះព្រឹក ខុសពីទំលាប់មួយដង។ ក៏ព្រោះទីនេះល្វែងម៉ោងខុសពីស្រុកយើង គឺបើទីនេះថ្ងៃ នៅទីនោះយប់។ រាងកាយខ្ញុំក៏ចាប់ផ្តើម ទំលាប់ទៅហ្នឹងបរិយាកាសជុំវិញជាបណ្តើរៗ។ រដ្ឋមីសូរី ក្រុង Columbia គឺជាបទពិសោធន៏ជិវិតថ្មីមួយទៀត សំរាប់ខ្ញុំ។ សហរដ្ឋអាមេរិច ខ្ញុំធ្លាប់បានឃើញ ត្រឹមក្នុងភាពយន្តប៉ុណ្ណោះ មិនដែលគិតថា ខ្លួនខ្ញុំមានសំណាងបាន ឈានជើងដល់ទឹកដីនេះទាល់តែសោះ។ កើតនៅជនបទ ដូចរឿងវ៉ាវ ដែលខ្ញុំបានរៀបរាប់តាំងតែពីមុនមក គ្រួសារក៏ពុំសូវធូធារ គឺក្មេងស្រុកស្រែ ធ្លាប់តែងើយមើលយន្តហោះកំពុងហោះលើអាកាស។ ការជិះយន្តហោះ​ គឺជារឿងដ៏អស្ចារ្យខ្លាំងណាស់ សំរាប់ក្មេងៗនៅស្រុកស្រែ។

សកលវិទ្យាល័យមីសូរី

សហរដ្ឋអាមេរិច ថ្ងៃទី ៤ សីហា ២០១៨