jump to navigation

ជិវិតបីដូច​ជាសុបិន ខែសីហា 4, 2018

Posted by ភារម្យ in អំពីភារម្យ.
add a comment

ថ្ងៃនេះ ខ្ញុំក្រោយពីដំណេក តាំងតែពីព្រឹមព្រលឹម ម៉ោងប្រមាណ ៥ កន្លះព្រឹក ខុសពីទំលាប់មួយដង។ ក៏ព្រោះទីនេះល្វែងម៉ោងខុសពីស្រុកយើង គឺបើទីនេះថ្ងៃ នៅទីនោះយប់។ រាងកាយខ្ញុំក៏ចាប់ផ្តើម ទំលាប់ទៅហ្នឹងបរិយាកាសជុំវិញជាបណ្តើរៗ។ រដ្ឋមីសូរី ក្រុង Columbia គឺជាបទពិសោធន៏ជិវិតថ្មីមួយទៀត សំរាប់ខ្ញុំ។ សហរដ្ឋអាមេរិច ខ្ញុំធ្លាប់បានឃើញ ត្រឹមក្នុងភាពយន្តប៉ុណ្ណោះ មិនដែលគិតថា ខ្លួនខ្ញុំមានសំណាងបាន ឈានជើងដល់ទឹកដីនេះទាល់តែសោះ។ កើតនៅជនបទ ដូចរឿងវ៉ាវ ដែលខ្ញុំបានរៀបរាប់តាំងតែពីមុនមក គ្រួសារក៏ពុំសូវធូធារ គឺក្មេងស្រុកស្រែ ធ្លាប់តែងើយមើលយន្តហោះកំពុងហោះលើអាកាស។ ការជិះយន្តហោះ​ គឺជារឿងដ៏អស្ចារ្យខ្លាំងណាស់ សំរាប់ក្មេងៗនៅស្រុកស្រែ។

សកលវិទ្យាល័យមីសូរី

សហរដ្ឋអាមេរិច ថ្ងៃទី ៤ សីហា ២០១៨

មេរៀនពីគ្រូវរុង ភាគ៣ ខែ​ឧសភា 4, 2018

Posted by ភារម្យ in អប់រំ.
add a comment

កំណត់ហេតុថ្ងៃទី ១៩ ខែមេសា ឆ្នាំ ២០១៨

បាងកក

ជាការពិតទៅ ការដោះស្រាយបញ្ហា កើតឡើងពី ការច្នៃប្រឌិត (create alternatives) ព្រោះថា ការគិតច្នៃប្រឌិតដើរតួរកណ្តាលរវាង ការសាង connecting information មុនទៅដល់ការសំរេចចិត្ត។

ដំណើរការនៃការគិតរបស់មនុស្ស

ផ្តើមពី ចំណោទបញ្ហា ឬ តម្រូវការ ឬ ហោថា Stimulus ឬ input សំដៅដល់ អ្វីក៏ដោយ ដែលឆ្លងកាត់តាម វិញ្ញាណទាំង ៥ បូក ១ របស់មនុស្ស (Perception = ទទួលយក Sensation = ការបកប្រែ, ការអោយអត្ថន័យ) រួចបញ្ជូនទៅកាន់ខួរក្បាល ចុងក្រោយទទួលបានចំលើយតប ដែលហៅថា Output។ សំនួរគួរអោយចាប់រម្មណ៏គឺថា ចុះបើ input ចូលទៅ តែ Output គឺ Blank ទទេរ ឬ គ្មានចំលើយ  ត្រង់នេះហៅថា Output ដែរឬទេ? ចំលើយគឺយ៉េស Blank ក៏ជា Output ដែរ។ មនុស្សជាទូទៅ គឺមិនដឹងថាខ្លួន ការគិតរបស់គេមាន ដំណើរការយ៉ាងដូចម្តេចនោះទេ គេគ្រាន់តែដឹងថា ចុងក្រោយគេមានចំលើយតប។  ធ្លាប់ឆ្ងល់ទេ ថាចំលើយតប ឬការស្មាន វាកើតឡើងដោយរបៀបណា បើតបបែបងាយៗ ការស្មាន គឺ ការយកព័ត៌មានដែល មនុស្សទទួលបាន រួចយកទៅ ធៀបជាមួយ ការចងចាំក្នុងខួក្បាល ចុងក្រោយកើតជាចំលើយ។  តែនៅពេលមនុស្ស ប្រើដំណើរការគិតបែបនេះ ចូរប្រយ័ត្ន ព្រោះថា ភារយនៃតបខុសខ្ពស់ ព្រោះចំលើយតបអ្វីម្យ៉ាង វាមិនមែនសុតតែកើតឡើង ដោយការយកស្ថានការមួយ ទៅប្រៀបធៀប និង​ ស្ថានការណាមួយទៀតនោះទេ ពោលគឺ ស្ថានការ ក = ស្ថានការ ខ។ មនុស្សយើងត្រូវបានគេបោកបញ្ចោតអោយតប ដោយពេលខ្លះយើង focus ជ្រុលលើ Input ដែលទទួលបានមកច្រើនពេក រហូតធ្វើអោយយើងភ្លេចថា សំនួរឬ ចំណោទបញ្ហារបស់យើងគឺអ្វី។ ពេលវេលាគឺ variable ដ៏សំខាន់ ក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហា។

ឧបករណ៏ជំនួយដល់ការគិត

Analytical Thinking

[DIVERGENT THINKING]

Creative thinking / System Thinking

[DIVERGENT THINKING]

Critical Thinking

[CONVERGENT THINKING]

FISH BONE

5W 1H

WHY WHY

SWOT

6 THINKING HAT

CMAP

PDCA

FLOW DIAGRAM

PMI

PROS & CONS

Searching (នាំទិន្នន័យយកមក) = Finding =Collecting Data

Combining (តភ្ជាប់) = Connect = Synthesis

ធៀបជាមួយ ការ​ research ការនាំនិទ្នន័យយកមក ជាមូលដ្នាននៃការធ្វើការ គឺយើងត្រូវផ្តើមស្វែងរកអ្វីម្យ៉ាង តាមទ្រឹស្តី រឺចំណោទ។​ គិតត្រឹមផ្នែកនេះ បណ្តាលអោយកើតមានលទ្ធផលជាច្រើន ​ហើយលទ្ធផលខ្លះវាបង្គាប់យើងអោយធ្វើអំពើ (Physical Action) ឧទារណ៏ថា យើងត្រូវដើរទៅបណ្ណាល័យដើម្បី រកសៀវភៅដែលទាក់ទងនិងប្រធានបទ Research ឬ Brain បង្គាប់អោយទៅ សាង Questionnaires ទៅយកទិន្នន័យពីក្រុមតួយ៉ាង រួចយកទិន្នន័យមកវិភាគ ដើម្បីបាន Rare data អ្វីម្យ៉ាង។ ដំណើរការនៃការ Research វាស្ថិតនៅក្នុងដំណើរទាំង បី ខាងលើ តែអ្នកត្រូវដឹងខ្លួនថា អ្នកស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលណា។

បើអាចមនុស្សគួរវិភាគគ្រប់ព័ត៌មាន ដែលទទួលបានមក ប្រដូចទៅនឹង Computer Code វា execute ទាំង dot (.) ឬ comma(,)។ បើជួបប្រទះអ្វីមួយ​ ដែលមិនប្រក្រតី វានឹងបង្ហាញ Error អោយយើងឃើញ ផ្ទុយមកវិញខួរក្បាលមនុស្ស ពេលជួប Error យើងមិនត្រលប់ទៅត្រួតពិនិត្យវាឡើងវិញទេ។ មនុស្សខ្លះតបលឿន ព្រោះគេប្រើ memory តួយ៉ាងអ្នកកីឡា សាច់ដុំពួកគេ សុតតែជា Memory គេអាចស៊ុតបញ្ចូលទីដោយអត្តោម័ត។ តែពេលខ្លះបើយើងប្តូរ Parameter ធ្វើអោយគេចាត់ផ្តើមតបយឺត។

ពេលយើងគិតអ្វីមិនចេញ ឬដោះស្រាយបញ្ហាអ្វីមួយមិនបាន ចូរសរសេរ note លើក្រដាស សរសេរអោយអស់នូវបញ្ហា រួចត្រលប់មក Realize ម្តងទៀត ប្រសើរជាងទុកវាក្នុងខួរក្បាល ខួរក្បាលអ្នកមិនអាច Carry អ្វីគ្រប់យ៉ាងបានទេ។

 

មេរៀនពីគ្រូវរុង ភាគ២ ខែ​មេសា 28, 2018

Posted by ភារម្យ in អប់រំ.
add a comment

កំណត់ហេតុថ្ងៃទី ១៦ ខែមិនា ឆ្នាំ ២០១៨
បាងកក ប្រទេសថៃ
ថ្ងៃនេះ ជាម៉ោងទី២ ដែលខ្ញុំរៀនជាមួយលោកគ្រូ វរុង គាត់ជាជនជាតិថៃ។ នេះគឺជា កំណត់ត្រា អ្វីដែលគាត់បានបង្រៀន។ ការរៀបជាប្រយោគ ប្រហែលជាមានការលំបាកក្នុងការអាន ដើម្បីងាយយល់ ព្រោះថា ខ្ញុំបកប្រែពីភាសាថៃ ដោយសារលោកគ្រូគាត់បង្រៀនជាភាសាថៃ។

Everyday You must learn new thing!

ការណែនាំផ្សេងៗ ទាក់ទងនិងសារណា

និយាយដល់ការធ្វើសារណា និស្សិតត្រូវ ស្នើរគ្រោងក្របគំនិត (Framework) របស់ខ្លួនដល់គ្រូទីប្រឹក្សា។  ប្រសិនបើគ្រោងក្របគំនិតយើងមាន ៥ ជំហ៊ាន ឯទឺប្រឹក្សាមាន ៧ ជំហ៊ាន យើងនឹងមានបញ្ហា។ ប្រសិនបើគ្រោងក្របគំនិតយើងមាន ៤ ជំហ៊ាន ឯទឺប្រឹក្សាមាន ៩ ជំហ៊ាន យើងកាន់តែមានបញ្ហា។ តែបើយើងមានជំហ៊ានច្រើនជាងទីប្រឹក្សា ទីប្រឹក្សានិយាយថា វាខាតពេល កុំចំណាយពេលច្រើន។ ពេលយើងជ្រើសរើសគ្រោងក្របគំនិត ជាទូទៅយើងតែងមានបញ្ហា នៃការរើស ដោយវាមានច្រើនពេក ពេលខ្លះមិនត្រូវចិត្តយើង នេះក៏មិនអូ​ខេ នោះក៏មិនអូខេ។ ដូចនេះ ធ្វើដូចម្តេចដើម្បី ជ្រើសរើសគ្រោងក្របគំនិតដែលត្រឹមត្រូវ ? វាហាក់បីដូចជាការ ចរចារអ្វីម្យ៉ាង គួរសិក្សា Nature របស់វា ដោយមានមូលដ្ឋានលើ Concepts អោយបានច្បាស់ជាមុនសិន គឺិសិក្សា ថាតើ Nature វានៅទីណា អ្វីគឺជា Core របស់វា មុននឹងវាក្លាយជាទ្រឹស្តី ព្យាយាមរក pattern របស់វា ដើម្បីអោយទាំងពីរផ្នែកយល់ថា នេះជាអ្វី ដែលយើងនឹងធ្វើការជាមួយគ្នា។ តួយ៉ាង យើងនឹងទទួលបា​ន លទ្ធផលខុសគ្នានៃអត្ថន័យ ការដោស្រាយបញ្ហាតាមការអប់រំ និង ការដោះស្រាយបញ្ហាតាមទស្សនៈវិទ្យា។ នៅក្នុងសារណា មានការសរសេរ ដែនកំណត់នៃការស្រាវជ្រាវ។ ដែនកំណត់នៃការស្រាវជ្រាវ គួរធ្វើឡើង មុនការស្រាវជ្រាវចាប់ផ្តើម គឺដំណាលនិងការជ្រើរើសប្រធានបទ។ គួរសរសេរដែនកំណត់ការស្រាវជ្រាវ មុនសរសេរ គោលបំណងនៃការស្រាវជ្រាវ ព្រោះថា គោលបំណងរីកឬរួម វាអាស្រ័យលើដែនកំណត់ការស្រាវជ្រាវ។ ចុងក្រោយទឹប្រឹក្សា ព្យាយាមអោយនិស្សិតទៅអាន Journal articles គឺពពួកអត្ថបទការស្រាវជ្រាវនេះ មានការរៀបរាប់ ពីវិធីសាស្រ្ត ដែលនិស្សិតអាចច្នៃ យកមកមកប្រើប្រាស់ក្នុង ការស្រាវជ្រាវរបស់ខ្លួនបាន។

ពេលអានឯកសារច្រើនៗ សូមតាំងសតិ សូមកុំភ្លេច ព្យាយាមរក Core របស់វាជាមុន រួចរកទ្រឹស្តី ឬ platform តាមក្រោយ

អ្វីគឺការ Review (Literature Review)? គឹការដែលយើង ទៅស្រាវជ្រាវរុករក ដើម្បីអោយដឹងថា នណាខ្លះធ្លាប់និយាយពីប្រធានបទនេះ ស្រាវជ្រាវនៅទីណា ស្រាវជ្រាវរបៀបណា ហើយគេសរុបមកថាដូចម្តេច រួចធ្វើជា តារាង Matrix។ វាស្រដៀងនឹងការទិញរថយន្តដែរ យីហោមាន ហុងដា កាមារី BMW ។ល។ យើងត្រូវយកទិន្នន័យ មកតំរៀបរៀងគ្នា រួមទាំង Spec ដើម្បីងាយស្រួលប្រៀបធៀបគ្នា។ បើមិនធ្វើដូច្នោះទេ យើងវែកញែក មិនចេញនោះទេ។

ការគិតរបស់មនុស្ស

គ្រប់ ប្រភេទការគិតទាំងអស់ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីគាំទ្រ  វិជ្ជាណាមួយ។ មិនថា ទង្វើ ឬ អារម្មណ៏មនុស្ស គឺសុតតែឆ្លងកាត់ ដំណើរការការគិតជាមុន ។ ការគិតរបស់មនុស្ស មិនត្រូវបានរចនាមក ដើម្បីទទួលយកអ្វីដែលស្មុគស្មាញហួសវិស័យនោះទេ។ ការគិតរបស់មនុស្ស គួរតែមានឧបករណ៏ជំនួយ។ ខាងក្រោមនេះគឺជាប្រភេទនៃការគិតផ្សេងៗរបស់មនុស្ស:

  • Lateral thinking: ការគិតបែបថ្មី បង្តើតឡើងដោយ អេដវ៉ើដ ឌឺ បូណូ (Edward de Bono ជាអ្នកបង្កើត Six Thinking Hats) នាឆ្នាំ ១៩៧០។
  • Logical thinking (គិតបែបតក្ក)
  • Extended Synthesis (គិតបែបសំយោគ)
  • Integrative thinking (គិតបែបសមាហ័រណ ចូលគ្នា): កើតចេញពីសៀវភៅ “គំនិតជំទាស់” (The Opposable Mind)។ ចូរក្រឡេកមើល ម្រាមដៃយើង តើម្រាមដៃមួយណា ដែលសំខាន់ជាងគេ? ចំលើយគឺ ម្រាមដៃមេ! ព្រោះថា ពេលចាប់កាន់របស់អ្វីម្យ៉ាង មេដៃដើរតួរសំខាន់បំផុត។ បើសង្កេតតាមរយៈរូបរាងក្រៅ មេដៃឋិតនៅឆ្ងាយពីម្រាមដៃដទៃទៀត ពោលគឺម្រាមដៃ៤ផ្សេងទៀត ឋិតនៅក្បែគ្នា។ The Opposable Mind ប្រៀបការគិតបែបសមាហ័រណ ទៅនឹងមនុស្សដែលគ្មានម្រាមដៃមេ​ គឺមនុស្សដែលមិនអាច ចាប់កាន់របស់អ្វីប្លែកគេ មកដាក់ក្នុងខួក្បាល។ ជាទូទៅនៅពេល អ្នកមានដំណោះស្រាយ ពីរ ឬ បី កើតចេញមក មនុស្សភាគច្រើនជ្រើស នឹងរើសដំណោះស្រាយ បើមិនមែនទី ១ ក៏ទី ២ តែ The Opposable Mind មិនគិតអញ្ចឹងទេ វាប្រាប់យើងថា អ្នកត្រូវតែបង្កើត ដំណោះស្រាយទី ៣ ដែលមានវត្តមាន ដំណោះស្រាយ ទី១ និង ទី២ផងដែរ។
  • Strategic thinking (គិតបែបកលយុទ្ធ) ច្រើនប្រើក្នុងជំនួញ។ នៅក្នុងវិស្វកម្ម Strategic thinking គឺ System Thinking។
  • Critical Thinking (គិតបែបវិភាគ): គឺការគ្រិះរិះពិចារណា ការសំរេចចិត្ត។ ការគិតនេះ សំខាន់លំដាប់ទី២ ក្នុងចំណោមការគិតទាំងអស់របស់មនុស្ស នេះក៏ព្រោះតែយើងប្រើវាច្រើនបំផុត ក្នុងជិវិតប្រចាំថ្ងៃ។ Keyword សំខាន់របស់វាគឺ ការសំេរេចចិត្ត។ មួយថ្ងៃៗ យើងប្រើការគិតបែបនេះ រាប់រយពាន់ដង។ តួយ៉ាងពេលយើងភ្ងាក់ពីដេក យើងសួរខ្លួនយើងថា គួរដេកតរ ឬ ក៏ក្រោក។ ការគិតបែប Critical អោយបានល្អ គឺការសំរេចចិត្តអោយបានល្អ។ Critical Thinking បែងចែកចេញជាពីរ វិភាគ (Critical) និង រិះគន់ទិទៀន (Criticize)។ យើងអាចវិភាគមនុស្ស ដោយមិនចាំបាច់រិះគន់ទិទៀនបានដែរឬទេ? ឬអ្នករិះគន់ទិទៀន ដោយមិនបាច់វីភាគបានដែរឬទេ? វិភាគ (Critical) គឺ Thinking ឯ រិះគន់ទិទៀន (Criticize) គឺផ្នែក Reasoning តែពេលខ្លះ វាមាន Overlap។ ឧទាហរណ៏ Social network ដូចជា Facebook មានតែការរិះគន់ទិទៀន តែអត់មានការវិភាគ។
  • Design Thinking: ខុសពីប្រភេទការគិតខាងលើទាំងអស់ វាមានលក្ខណៈស្រដៀងទៅនឹងការគិតបែបវិភាគ។
  • Positive Thinking: គិតបែបវិជ្ជមាន។
  • Analytical Thinking (គិតបែបវែកញែក): ការញែកជាផ្នែកៗ គឺប្រដូចទៅនឹង ការឆុងកាហ្វេកាប៉ូជីណូ យើងចង់ឆុងវានៅផ្ទះរបស់យើង ដូចនេះយើងត្រូវស្គាល់ពីរូបមន្ត ញែកគ្រឿងផ្សំរបស់វា ជាមុនសិន ទើបអាចឆុងជាកាហ្វេនេះបាន។ មុនពេលយើងធ្វើការអ្វីម្យ៉ាង តំបូងតើយើងវែកញែកវា គ្រប់ចំណុចឬនៅ? ដំណើរការនៃការដោះស្រាយបញ្ហាគ្រប់ប្រភេទ ជំហ៊ានដំបូងគឺ ត្រូវធ្វើការវែកញែក។ នៅក្នុងទ្រឹស្តីនៃការកែបញ្ហា ជំហ៊ានតំបូងគឺ ធ្វើការកត់សំគាល់បញ្ហា។ តើកត់សំគាល់បញ្ហា ដោយរបៀបណា? នោះគឺការវិភាគវែកញែកនេះឯង។ អ្វីដែលកំប្លែង គឺយើងគ្រប់គ្នា មិនចូលចិត្តនិយាយថា ចំណុចផ្តើមនៃការដោះស្រាយបញ្ហា គឺយើងត្រូវវីភាគវែកញែកនោះទេ។ មនុស្សមួយចំនួន ផ្តើមដោះស្រាយបញ្ហា ផ្តើមដោយ Creative thinking។ យើង​ initial បានដោយរបៀបណា បើយើងមិនទាន់ទាំងបានវិភាគវែកញែកផង។
  • System Thinking (គិតបែបប្រព័ន្ធ): When you put things in order that how we use system thinking but in order to do that you need to analyze.

មេរៀនពីអ្នកគ្រូទន្សាយ ខែ​មេសា 26, 2018

Posted by ភារម្យ in ចិត្តវិទ្យា, អប់រំ.
2 comments

កំណត់ហេតុថ្ងៃទី ២៨ ខែមិនា ឆ្នាំ ២០១៨

បាងកក ប្រទេសថៃ

ថ្ងៃនេះខ្ញុំមានឧកាស បានរៀនជាមួយអ្នកគ្រូជនជាតិថៃម្នាក់ ជាលើកតំបូង។ គាត់ឈ្មោះថា អ្នកគ្រូក្រៈតាយ ប្រែថាទន្សាយ។ អ្នកគ្រូបង្រៀនពួកយើង ទាក់ទងនឹងមូលដ្ឋានគ្រិះ នៃចិត្តវិទ្យា។ ខាងក្រោមនេះ គឺជាកំណត់ត្រាទាំងស្រុង ដែលគាត់បានបង្រៀន។

ការរៀនចិត្តវិទ្យា គឺការរៀនយល់ពីឥរិយាបទមនុស្ស ក្រោយពីយល់ហើយ គេអាចអធិប្បាយវាបាន ក្រោយពីអធិប្បាយបាន គេអាចទំនាយវាបាន។

Conscious = សម្បជញ្ញៈ = ចិត្តសំនឹក

សំនឹក = នឹកឃើញដល់ទោសរបស់ខ្លួន រំលឹកឃើញដល់កំហុសរបស់ខ្លួន

សម្បជញ្ញៈ = ស្មារតី គឺសេចក្តីនឹកឃើញ មានសតិ

Subconscious = អឌ្ឍសម្បជញ្ញៈ = ចិត្តក្រោមសំនឹក

ចិត្តសំនឹក ឬ សម្បជញ្ញៈ គឺជាសភាវៈចិត្ត ដែលយើងដឹងខ្លួន ថាកំពុងធ្វើអី បើនិយាយតាមទ្រឹស្តីព្រះពុទ្ធសាសនា នោះគឺ សតិ នេះឯង។ ឯអឌ្ឍសម្បជញ្ញៈ ឬ ចិត្តក្រោមសំនឹក វិញវាធ្វើការនៅពេលដែល ចិត្តសំនឹក ឬ សម្បជញ្ញៈ ឈប់ធ្វើការ ពោលគឺអឌ្ឍសម្បជញ្ញៈ ឬ ចិត្តក្រោមសំនឹក ធ្វើការនៅពេលយើងរលីវៗរៀបនឹងដេក ឬពេលកំពុងដេកលក់ ឬពេលយើងនឿយហត់។

យោងតាម Freud (1923) រចនាសម្ពន្ធចិត្ត ចែកចេញជា ៣ យ៉ាង Id, Ego និង Superego។ ID គឺចិត្តដែលជាសភាវគតិ (instinct) ចំណង់ ឬ​ តម្រូវការផ្ទាល់ខ្លួន ពោលគឺចង់ធ្វើអ្វីតាមចិត្តខ្លួនឯង។ ពេលខ្លះយើងចង់ធ្វើអ្វីមួយ ដែលជារឿងមិនល្អ ពេលនេោះហើយដែល Ego កើតឡើងមក។ Ego គឺជាអ្នកមកគ្រប់គ្រង ID។ ID ធ្វើយ៉ាងនេះ មិនបានទេ បើធ្វើបែបនេះ ជារឿងមិនល្អឡើយ។ តួយ៉ាង ពេលយើងមានទំនាស់ជាមួយភរិយា ID គឺសភាវគតិយើង គឺចង់តែទៅទះកំភ្លៀងគាត់ តែ Ego ចូលខ្លួនមក ប្រាប់សភាវគតិ ថា យើងធ្វើបែបនេះ វាមិនត្រឹមត្រូវនោះទេ ភរិយាយើងជាមនុស្សស្រី ឯយើងជាមនុស្សប្រុស។ រីឯ Superego វិញ គឺសំដៅគុណធម៌ ចរិយាធម៌ សីលធម៌ ដូចជាឧទាហរណ៏បានលើកឡើង បើយើងទៅវាយភរិយា វាក្លាយទៅជា យើងធ្វើបាបស្រ្តី គឺវាខុសទាំង សីលធម៌ ចរិយាធម៌ (ពាក្យទូន្មានរបស់ឪពុកម្តាយដែលបានបង្រៀនយើងតាំងពីតូច ផុសឡើងក្នុងខួក្បាលយើង រួចមកប្រាប់យើង)។ តួ Ego នេះគ្រប់គ្រង ID សភាវគតិ មិនអោយសំដែងចេញមកបាន ដូចជានៅពេលដែលយើងចង់ជេរ នណាម្នាក់ Ego ដែលយើងបានទទួលមក អាចជា សង្គម ។ល។ ចូលខ្លួនមកបញ្ជាយើងអោយបញ្ឍប់ទង្វើនេះ។ នៅពេលយើងចង់ធ្វើ តែធ្វើមិនបាន ធ្វើអោយយើងបាក់មុខ បាក់ទឹកចិត្ត ដោយគ្រប់យ៉ាង វាមិនដូចអ្វីដែលយើងវំពឹងទុក Freud អធិប្បាយថា យន្តការនេះ គេហៅថា defense mechanism ដែលការធ្វើការរបស់ អឌ្ឍសម្បជញ្ញៈ ឬ ចិត្តក្រោមសំនឹក ឬ Ego។ ដូចជាការបៀមទុក្ខសោកនៃអារម្មណ៏របស់យើង ការបៀមទុក្ខគឺជាយន្តការនៃការការពារខ្លួនឯង ពោលគឺយើងមានទុក្ខ តែយើងមិនអាចនិយាយចេញមកបាន មិនអាចនិយាយអោយអ្នកដទៃស្តាប់ ការបៀមទុក្ខនេះគឺជាការព្យាយាមបំភ្លេចទុក្ខសោក មិននឹកនាដល់វា គឺទិន្នន័យទាំងនេះ វាទៅរក្សាទុកក្នុង អឌ្ឍសម្បជញ្ញៈ ដែលនេះត្រូវបានគេហៅថាយន្តការនៃការការពារខ្លួនឯង គឺធ្វើអោយទុក្ខសោកក្នុងខ្លួនចុះថមថយ។ យន្តការនៃការការពារខ្លួនឯងផ្សេងទៀត ឧទាហរណ៏ដូចជា ពេលយើងធ្វើអ្វីមួយខុស យើងព្យាយាមទំលាក់កំហុសអោយអ្នកដទៃ ដល់តែធ្វើរឿយៗទៅ ក៏ក្លាយទៅជានិស្ស័យ មនុស្សនេះគឺគេមិនព្រមចុះញមដោយងាយៗនោះទេ បើមានមនុស្សម្នាក់ទៀត មានគំនិតផ្ទុយពីគេ គេនឹងព្យាយាមនិយាយមិនឈប់ ដើម្បីអោយមនុស្សម្ខាងទៀតជឿ យល់ឃើញដូចអ្វីដែលគេបានគិត យន្តការនេះធ្វើឡើងដោយអត្តនោម័ត ធ្វើដោយមិនដឹងខ្លួន។

ដឹងទេថា ខ្លួនយើង នៅមានភាពជាក្មេង គឺយើងបង្ហាញអារម្មណ៏ អ្វីម្យ៉ាងដូចកូនក្មេង មិនទាន់ចាស់ទុំ តែយ៉ាងណា យើងក៏មានភាពអ្នកស៊ូ នៅក្នុងខ្លួន ដែលត្រៀមតែចេញប្រយុទ្ធ

ការវិភាគអ្នករៀន

ខាងក្រោមនេះ គឺជាខសំខាន់ៗ សំរាប់វិភាគអ្នករៀន

ចំណេះដឹងដើម (Prior Knowledge): ចំណេះដឹងដើមរបស់អ្នករៀន មានមិនស្មើគ្នានោះទេ អ្នកខ្លះមានចំណេះដឹងផ្នែកកំព្យូទ័រ អ្នកខ្លះគ្រប់គ្រង​ ។ល។ យើងអាចប្រើ ឧបករណ៏ដើម្បីវាស់ចំណេះដឹងដើម តាមរយៈ ​Pretest (វាស់តាមមុខវិជ្ជាដែលយើងចង់ដឹង), Diagnostic Test (តេសបែបពិនិត្យវិនិច្ឆ័យ) ឬ Word-associations test (ពេលខ្លះទាក់ទងនិងចិត្តវិទ្យា)

គំនិតឬជំនឿផ្ទាល់ខ្លួន (Personal Epistemology): សំដៅគំនិតឬជំនឿដែលយើងមាន អាចអ្វីដែលយើងត្រូវបានអប់រំរៀនសូត្រពីឪពុកម្តាយយើងក៏ថាបាន។ ឧទាហរណ៏ ជិវិតនេះមិនបាច់គិតអីច្រើនទេ ត្រឹមធ្វើការមានបាយហូប ក៏វាគ្រប់គ្រាន់ហើយ (ជំនឿផ្ទាល់ខ្លួន)។ ក្មេងៗ Personal Epistemology អាចមានតិចតួច តែមនុស្សចាស់មានច្រើនព្រោះថា ឆ្លងកាត់បទពិសោធន៏ជិវិតមកជាច្រើនឆ្នាំ ជួបមនុស្សច្រើន ពោគឺវាកើតមកពីដំណើរជិវិតរ។

ស្តាយរូបបែបការរៀន: មនុស្សមានរូបបែបការរៀនសូត្រខុសៗគ្នា អ្នកខ្លះចូលចិត្តស្តាប់ អ្នកខ្លះចូលចិត្តអាន ។ល។

បុគ្គលិកលក្ខណៈ (Personality): លក្ខណៈបុគ្គលដែលកើតមក មានជាប់ខ្លួន អាចមានតាមរយៈតំនរពូជ ដូចនេះមនុស្សមាន បុគ្គលិកលក្ខណៈ មិនដូចគ្នាទេ។បុគ្គលិកលក្ខណៈមនុស្សមានដូចតទៅ

  • ការជំរុញទឹកចិត្ត (Motivation) ទាំងខាងក្នុង និងខាងក្រៅ
  • ការគ្រប់គ្រងអំណាចខ្លួនឯង (Locus of control) គឺពពួក Self- មានពីរគឺកើតពីខាងក្នុង និងខាងក្រៅ។ ការគ្រប់គ្រងអំណាចខ្លួនឯងកើតមកពីខាងក្នុងខ្លួនមនុស្ស នៅពេលមនុស្សមានគោលដៅជិវិតច្បាស់លាស់ គឺបង្គាប់ខ្លួនឯងអោយធ្វើនេះធ្វើនោះ​ រីឯការគ្រប់គ្រងអំណាចខ្លួនឯងកើតមកពីខាងក្រៅ ដូចជាការបង្គាប់បញ្ជាពីឪពុកម្តាយ ។ល។
  • ភាពបារម្ភកង្វល់ (Anxiety) កង្វល់ច្រើនក៏ធ្វើអោយយើងលំបាកក្នុងការសំរបខ្លួនទៅនឹងបញ្ហា ធ្វើអោយការប្រើជិវិតប្រចាំថ្អៃគ្មានសុភមង្គល មានផលដល់សុខភាពផ្លូវចិត្ត ឬធ្វើអោយយើងស្ត្រេស។
  • ការហ៊ានសំដែងចេញ (Introvert) និង ការលាក់ខ្លួន (Extrovert) ការលាក់ខ្លួន​ (Extrovert) មនុស្សភាគច្រើនអឹមអៀន មិនចូលចិត្តនិយាយរឿងរ៉ាវខ្លួន ប្រាប់អ្នកដទៃ មូលហេតុគឺវាអាចកើតឡើងដោយសារការចឹញ្ចឹមបីបាច់របស់ឪពុកម្តាយដែលកាច ពេលធ្វើអ្វីមួយ ឪពុកម្តាយមិនគាំទ្រ មិនបើកឧកាសអោយកូនធ្វើ កូនៗក៏ខាតទំនុកចិត្ត ចង់ធ្វើអ្វីមួយចេះតែខ្លាច ចេះតែមិនហ៊ាន ផ្ទុយមកវិញ ការហ៊ានសំដែងចេញ (Introvert) មនុស្សចូលចិត្តបើកចំហ មានរឿងអ្វីក៏និយាយប្រាប់អ្នកដទៃទាំងអស់ វាអាចបណ្តាលមកពីការបើកចំហរ ឬ ការគាំទ្រពីក្រុមគ្រួសារ។
  • ភាពប៉ិនប្រសប់ (aptitude) និង សតិបញ្ញា (intelligent)  នៃអ្នករៀន (Learner)។ Learner នៅទីនេះអាចជាអ្នកស្តាប់ ពេលយើងជាវាយគ្មិន។

វាក្យសព្ទទាក់ទងនិងពាក្យ “TEACHING” ខែ​មេសា 23, 2018

Posted by ភារម្យ in ចំណេះដឹងទូទៅ, អប់រំ.
2 comments

មិនយល់ខ្លួនឯង ពេលខ្លះបើចង់ដឹងអ្វីមួយហើយ បើយល់មិនច្បាស់ ចេះតែមិននៅសុខ តួយ៉ាង បណ្តាវាក្យសព្ទទាក់ទងនិងពាក្យ “TEACHING” វាស្រដៀងគ្នាពេក ធ្វើអោយខ្ញុំច្របូកច្របល់។ ខាងក្រោនេះគឺជាការពន្យល់ក្រៅផ្លូវការ ក្រើនរំលឹកដល់ខ្លួនឯង ដើម្បីអោយឈប់ច្រឡំតទៅទៀត។ អភ័យដល់បងប្អូន ដែលជំនាញខាងនេះ បើខ្ញុំសរសេរពន្យល់ទៅខុស ស្វាគមន៍មតិយោបល់កែលំអ។

TEACHING APPROACH TEACHING STRATEGY
គ្រិះនៃការបង្រៀន: ការបង្រៀន ដោយយកអ្វីមួយ ជាមូលដ្ឋាន

ឧទាហរណ៍

  • ការបង្រៀនដោយផ្តោតទៅលើអ្នករៀន (LEARNER-CENTERED)
  • ការបង្រៀនផ្តោតទៅលើគ្រូ (TEACHER-CENTERED)
  • CONSTRUCTIVIST
  • COLLABORATIVE

 

យុទ្ធសាស្ដ្របង្រៀន: គម្រោងបង្រៀន (មេរៀនណាមួយ) ដោយកំណាត់សកម្មភាពសិស្ស និង ចាត់លំដាប់លំដោយ តាមហេតុការ

A plan of action designed to achieve an overall aim.

យុទ្ធសាស្ដ្របង្រៀន = ​វិធីបង្រៀន + តិចនិចបង្រៀន

TEACHING METHOD TEACHING TECHNIQUE
វិធីបង្រៀន: ជំហ៊ានផ្សេងៗ ដែលគ្រូបង្រៀនអនុវត្តតាម វិធីនិមួយៗ មានលក្ខណៈពិសេស ហើយចំណានខុសៗគ្នា ឧទាហរណ៍ វិធីបង្រៀនបែបធ្វើអោយមើល ធ្វើអោយសិស្សបានឃើញ ការប្រតិបត្តិពិត ងាយចាំ និង យល់ តិចនិចបង្រៀន: សិល្បៈឬវិធីសាស្រ្តផ្សេងៗ ជួយអោយដំណើរបង្រៀនកាន់តែមានគុណភាព និង ប្រសិទ្ធិភាពប្រសើរថែមទៀត

Teachers all over have systems of rewards/punishments for students who comply and exceed or defy and lag behind. If a classroom is becoming distracted a teacher may use the technique of silent reading or shared reading to try to rope them in again.

ទ្រឹស្តីបទនៃការច្នៃប្រឌិត ខែ​មេសា 22, 2018

Posted by ភារម្យ in ចំណេះដឹងទូទៅ, អប់រំ.
add a comment

ការច្នៃប្រឌិតគេអាចអោយនិយមន័យថាជាសមត្ថភាព (សូមបើវង់ក្រចក និយាយដល់ ពាក្យថាសមត្ថភាពនៅទីនេះបន្ទិច ជាភាសាអង់គ្លេស = ពាក្យថា ability  គេប្រើពាក្យនេះនៅពេលដែលគេចង់និយាយពី Skill ជំនាញ ថ្វីដៃ ឬ Talent ទេពកោសល្យ សមត្ថភាពពិសេស ដែលមានក្នុងខ្លួនមនុស្សម្នាក់ៗ ) បង្កើតគំនិតដើមតំបូង រឺការបង្កើតវត្ថុឬរបស់ថ្មីៗ ដែលមិនចំលងតាមគេ។ នេះរាប់បញ្ចូលទាំងការ ផ្សំបញ្ចូលរវាងស្នាដៃ ដែលមានស្រាប់រួចមកហើយ ឬអាចជាការបន្សុំរវាងវត្ថុ ឬ បណ្តាគំនិតផ្សេងៗ តាមរយៈមធ្យោបាយច្បាស់លាស់ណាមួយ ទៅតាមគោលបំណង ដែលបានកំណត់។  ការច្នៃប្រឌិត មានសមាសភាគសំខាន់ ៣ គឺ មនុស្សច្នៃប្រឌិត ផលិតផលច្នៃប្រឌិត និង ដំណើរការនៃការច្នៃប្រឌិត។

តាមរយៈការសិក្សា ដែលធ្វើឡើងនាពេលថ្មីៗនេះ បានអោយដឹងថា មនុស្សកាន់តែមានភាពច្នៃប្រឌិត នៅពេលគេឈរ ជាជាងអង្គុយ។ ពួកគេបង្កើតគំនិតច្នៃប្រឌិតបានច្រើន ពេលគេកំពុងដើរ។ ជាតួយ៉ាង សង្កេតមើលពួកវាយគ្មិនពូកែៗ ពេលឡើងធ្វើការអត្ថាធិប្បាយម្តងៗ ភាគច្រើនដើរទៅ ដើរមក ឬឈរនិយាយ មិនអង្គុយនៅមួយកន្លែង។ ការសិក្សានេះ បានបោះពុម្ភផ្សាក្នុង ទនិ្ននុប្បវត្តិធ្វើពិសោធន៏ចិត្តវិទ្យា អប់រំ ការចងចាំ និង បញ្ញា (Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition)។ ការសិក្សាធ្វើឡើង ដោយមានអ្នកស្ម័គ្រចិត្តប្រមាណ ២០០នាក់ ដែលតម្រូវ​ អោយធ្វើតេស ២ ដង។ តេសទី១ ធ្វើនៅពេលឈរ តេសទី២ ធ្វើឡើងនៅពេលដើរ។ លទ្ធផលបានបង្ហាញអោយដឹងថា ៨១ភារយ នៃអ្នកចូលរួម ផលនៃភាពច្នៃប្រឌិតរបស់គេកាន់តែប្រសើរឡើង នៅពេលពួកគេដើរ ។ កំរិតនៃភាពច្នៃប្រឌិត ត្រូវបានវាស់តាមរយៈ តេសផ្ទាល់មាត់។ ចំលើយតបតេសច្នៃប្រឌិត ត្រូវបានកំណត់ថា ជាការតប ដែលសមហេតុសមផល ហើយមិនចំលងតាមតាមគេ (តេសនេះមិនដែលប្រើ ក្នុងការសិក្សាស្រាវជ្រាវដទៃឡើយ)។

មនុស្សច្នៃប្រឌិត

មនុស្សច្នៃប្រឌិតជាទទូទៅ ជាមនុស្សប្រកបទៅដោយថាមពល និង ពោពេញដោយគំនិត។ បុគ្គលនេះ មានលក្ខណៈពិសេស ដោយតែងតែចង់ស្ថាបនាខ្លួនឯងជានិច្ច មានសមត្ថភាពដោះស្រាយបញ្ហាលំបាកៗ សមត្ថភាពនេះកើតឡើងដោយធម្មជាតិ ជាអ្នកគិតបែបផ្តូរទិសដៅ (Divergent Thinking) បើកចំហរទទួលយកបទពិសោធន៏ថ្មីៗ តស៊ូ និង ពូកែធ្វើការ។

ការសិក្សាស្រាវជ្រាវ ត្រូវបានធ្វើឡើង ដើម្បីទាញយកទិន្នន័យភាពច្នៃប្រឌិតរបស់មនុស្ស។ អ្នកស្រាវជា្រវ Chavez-Eakle, Lara និង Cruz បានរកឃើញថា មនុស្សច្នៃប្រឌិត ជាមនុស្សធ្វើការរុករកស្រាវជ្រាវ ពេលគេពើបប្រទះ អ្វីដែលថ្មីស្រឡាង ជាមនុស្សសុទិដ្ឋិនិយម មានភាពអត់ធន់ ចំពោះអ្វីដែលមិនប្រាកដប្រជា ហើយព្យាយាមធ្វើតាមគោលបំណង យ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់។ Martindale et al. រកឃើញថា មនុស្សដែលមានភាពច្នៃប្រឌិតខ្ពស់ ជាមនុស្សដែលមានប្រតិកម្មតបតរ ចំពោះកត្តាជំរុញផ្សេងៗ (stimulation)។ ទោះជាតេសគំនិតច្នៃប្រឌិតរបស់ Torrance (TTCT)) តេសលើសក្តានុពល នៃភាពច្នៃប្រឌិតក៏ពិតមែន តែតេសនេះក៏បានផ្តល់នូវ តួវាស់ភាពច្នៃប្រឌិត និង ផ្តល់ពិន្ទុលើប្រភេទផ្សេងៗនៃភាពច្នៃប្រឌិត ដូចជា ភាពស្ទាតជំនាញ ភាពឥតយកលំនាំតាមគេ ការបរិយាយលំអិត និង ភាពបត់បែន។ ភាពស្ទាតជំនាញ សំដៅដល់ចំនួនសរុបគំនិតមានន័យ ដែលបានបង្កើត ឯភាពឥតយកលំនាំតាមគេ សំដៅដល់ ភាពកម្រនៃការឆ្លើយតប ការបរិយាយលំអិតសំដៅដល់ ភាពលំអិតនៃការឆ្កើយតប ចុងក្រោយ ភាពបត់បែន សំដៅដល់ ចំនួនក្រុមផ្សេងៗនៃការឆ្លើយតប។ អ្នកអប់រំត្រូវតែធ្វើការកត់សំគាល់ ក៏ដូចជាស្ថាបនា សក្តានុពលនៃភាពច្នៃប្រឌិតរបស់សិស្សខ្លួន ហើយយកវាទៅគិតវិភាគ ពិចារណា នៅពេលបង្កើតកម្មវិធីបង្រៀនផ្សេងៗ។

អស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំមកហើយ អ្នកប្រាជ្ញជាច្រើនបានខិតខំស្រាវជ្រាវ ពីវិធីសាស្រ្តនៃការគិតរបស់អ្នកប្រាជ្ញល្បីល្បាញជាច្រើនដូចជា អាញស្តាញ ដាវីន និង ម៉ូហ្សាដ។ មនុស្សជាច្រើនគិតដល់លទ្ធផល នៅពេលរដោះស្រាយបញ្ហា។ គេជ្រើសរើសវិធីគិតដល់លទ្ធផលទុកជាមុន តាមរយៈបទពិសោធន៏ដើម ដែលធ្លាប់មាន ហើយច្រានចោល បទពិសោធន៏មនុស្សដទៃ។ ផ្ទុយមកវិញអ្នកប្រាជ្ងល្បីៗ រៀបរាប់ខាងលើ ជាអ្នកគិតបែប កអោយកើតជាផល។ នៅពេលជួបបញ្ហា គេពិចារណាលំអិត ដល់មធ្យោបាយផ្សេងៗដើម្បីដោះស្រាយវា។ ភាគច្រើនពួកគេមានទំនោ គិតឃើញ ដំណោះស្រាយពិសេសថ្មីមានតែមួយ ហើយខុសប្លែកពីធម្មតា។ ជាឧទាហរណ៍ គេមានសមត្ថភាពអាចបង្ខំ អោយមានទំនាក់ទំនង រវាងកម្មវត្ថុដែលមិនស្មើគ្នា។ លីអូណាដូ ដាវីនស៊ី (Leonardo da Vinci អ្នកវិទ្យាសាស្រ្ត និង វិចិត្រករដ៏ល្បីល្បាញ) ភ្ចាប់សំលេង និង រលក រហូតមនុស្សគ្រាប់គ្នា ទទួលស្គាល់គាត់ថា ជាអ្នករកឃើញ រលកសំលេង។ អាល់ប៊ឺត អាញស្តាញ (Albert Einstein) មិនមែនជាបង្កើតទស្សនៈម៉ាស (m) ឬ ថាមពល (E) និង ល្បឿនពន្លឺ (c)ទេ តែគាត់ជាអ្នកផ្សំបញ្ចូលរបស់ទាំងបីនេះ ទៅជារបស់មួយថ្មីស្រឡាង ពោលគឺបង្កើតសមីការថាមពល E=mc2។ អ្នកគិតច្នៃប្រឌិតល្បីៗ ជាអ្នកពូកែក្នុងការបង្កើតរបស់ផ្សេងៗ ហើយអាចស្រម៉ៃជារូបភាព ទៅតាមគំនិតរបស់គេ ដោយរយៈមធ្យោបាយផ្សេងៗ។ ថូម៉ាស អេឌិហ្សិន (Thomas Edison) បង្កើតអំពូលភ្លើង ជាអ្នកច្នៃប្រឌិតដ៏ពូកែនៃការបង្កើតម្នាក់ ក្នុងចំណោមអ្នកច្នៃប្រឌិតផ្សេងទៀត នាសតវត្សទី១៩។ ម៉ូហ្សាដ (Wolfgang Amadeus Mozart) បានរៀបចំតាក់តែងបទភ្លេងជាច្រើនបទ។ គាត់ចាប់ផ្តើមនិពន្ធបទភ្លេង មីញូអេត (minuets បទភ្លេងសំរាប់ការរំាបែបយឺតៗនាសតវត្សទី១៧ និង ១៨) តាំងពីអាយុ ៥ ឆ្នាំ និង ស៊ីមហ្វឺនី (symphonies បទភ្លេងលេងជាវង់ដូតន្ត្រី) នៅអាយុ ៩ ឆ្នាំ។ អាញស្តាញ ដាវីនស៊ី កាលីឡេ និងអ្នកប្រាជ្ងដទៃទៀត មានភាពបត់បែន នៃការគិត ពោលគឺអាចបញ្ចេញគំនិតតាមរយៈ ដ្យាក្រាម ផែនទី ក្រាបផ្សេងៗ ឬតាមរយៈការគូសរូបភាពធម្មតាៗ បន្ថែមទៅលើមធ្យោបាយតាមបែបគណិត ឬផ្ទាល់មាត់។

ផលិតផលច្នៃប្រឌិត

ផលិតផលច្នៃប្រឌិត គឺសំដៅដល់របស់ណា ដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមក ដូចជាសៀវភៅបោះពុម្ភថ្មី បទចំរៀង រីការបង្កើតថ្មី។ វាអាចជា ល្បែងលេង ប្រឌិតឡើងដោយក្មេងៗ ឬ រូបមន្តនំ ដែលស្រ្តីមេផ្ទះបង្កើតឡើង។ ឧទាហរណ៍ដទៃទៀត ដូចជា ល្ខោន បង្កើតដោយ វីលលៀម ហ្សេកស្បៀ ឬ ទ្រឹស្តីបទ General Relativity របស់អាញស្តាញ។ ផលិតផលដូចជា ការបោះពុម្ភ ការងារសិល្បៈ និងការតែងតន្រ្តី ត្រូវបានមនុស្សដទៃទៀតយកទៅពិចារណា ជាទូទៅតាមរយៈ ការប្រើប្រាស់ការយល់ឃើញ និងការកាត់សេចក្តី។ ហេតុនេះហើយ បានជារបស់ច្នៃប្រឌិតមួយចំនួន ឧទាហរណ៍រូបគំនូររបស់ ម៉ៃឃើល អេនជេលឡូ នៅតែល្បីល្បាញដល់សព្វថ្ងៃ ខណៈពេលដែល ស្នាដៃសិល្បៈដទៃទៀត សឹងតែគ្មានមនុស្ស ដាក់ភ្នែកទៅមើល។

ដំណើរការច្នៃប្រឌិត

ដំណើរការច្នៃប្រឌិត ផ្តើមពីមនុស្សច្នៃប្រឌិត និងបញ្ចប់ដោយ ផលិតផលច្នៃប្រឌិត។ វារួមបញ្ចូលទាំងគំនិត និង ការប្រតិបត្តិ ដើម្បីបង្កើតរបស់ថ្មីមិនចំលងគេ។ សៀវភៅ ខេមប្រ៊ិជ ក្បួនខ្នាតនៃការច្នៃប្រឌិត (Cambridge Handbook of Creativity) ធ្វើការសរុបទ្រឹស្តីការច្នៃប្រឌិតចំនួន ១០ ទ្រឹស្តី ដូចខាងក្រោមនេះ។ ទ្រឹស្តីបទនៃការស្ថាបនា (Developmental Theory) ពោលថា ការច្នៃប្រឌិត ប្រើពេលយូរដើម្បីបង្កើតឡើង។ ផ្តើមពីសក្តានុពលនៃការច្នៃប្រឌិត នាំទៅដល់ផលសំរេចនៃការច្នៃប្រឌិត ដែលជាលទ្ធផលប្រតិកម្មការតបតរ រវាងបុគ្គល និង វត្ថុជុំវិញ (ក្រុមគ្រួសារ ទីកន្លែងជុំវិញខ្លួន ។ល។)។ ទ្រឹស្តីបទចិត្រមាត្រ (Psychometric Theory) វាស់ការច្នៃប្រឌិតតាមរយៈ ភាពទុកចិត្តបាន និង សុពលភាពនៃផលិតផលច្នៃប្រឌិត។ វាមិនពាក់ព័ន្ធទៅហ្នឹង កម្រិតភាពឆ្លាត (IQ) នោះទេ តែវាយកចិត្តទុកដាក់លើខ្លួនផលិតផលផ្ទាល់។ ទ្រឹស្តីបទសេដ្ឋកិច្ច (Economic Theories) ចាប់អារម្មណ៏លើគំនិតច្នៃប្រឌិត និង ឥរិយាបទ ដែលទទួលឥទ្ធិពលពីកន្លែងការងារ និង សេដ្ឋកិច្ច។ ទ្រឹស្តីបទដំណាក់កាល និង អង្គប្រកប (Stage and Component Theories) ការសំដែងអារម្មណ៏តាមទឹកមុខ ដំណើរការតាមរយៈ ស៊េរីដំណាក់កាល ដូចជា ដំណាក់កាលរៀបចំ ដំណាក់ការបង្កើតគំនិត និងដំណាក់កាលពិនិត្យផ្ទៀងផ្ទាត់។ ទ្រឹស្តីបទបញ្ញា (Cognitive Theories) អាចយល់ពីការគិតរបស់មនុស្សច្នៃប្រឌិតបាន ដោយពួកគេប្រើប្រាស់ ការគិតបែប Remote Association (ការគិតដោយព្យាយាមស្វែងរក ទំនាក់ទំនងរយៈឆ្ងាយៗ នៃរបស់អ្វីមួយ ឧទាហរណ៍ គេអោយពាក្យបីម៉ាត់ រូចយើងត្រូវរកពាក្យ ទី៤ ដែលទាក់ទងនឹងពាក្យបីម៉ាត់នេះ Cheese-Ocean-Sky ពាក្យទី៤ គឺ Blue ព្រោះ Blue Cheese, Blue Ocean and Blue Sky) ប្រើប្រាស់ការគិតបែប divergent (នៅពេលដែល គំនិតផ្លាស់ទីទៅកាន់ទិសដៅផ្សេងៗ បែកចេញ) និង ការគិតបែប convergent (នៅពេលដែល គំនិតរួមប្រសព្វក្លាយជាចំលើយត្រឹមត្រូវមួយ រួមចូល) ប្រើប្រាស់ការបន្សំក្របការគិតផ្សេងៗ និង ដំណើរការអភិបញ្ញា Metacognition (ខ្ញុំមានការលំបាកក្នុងការប្រែពាក្យ​ Metacognition នេះជាភាសាខ្មែរ តែសូមពន្យល់ន័យវា Metacognition សំដៅដល់ សមត្ថភាពរបស់បុគ្គលម្នាក់ដល់ដំណើរការការគិតរបស់គេ គេដឹងថាអ្វីដែលសមប្រកបជាមួយការរៀនសូត្រគេ រហូតអាចជ្រើសរើសវិធីសាស្រ្តរៀនសូត្រ, រៀបចំគំរោង និង គ្រប់គ្រងខ្លួនឯង រួចអាចវាយតំលៃការសិក្សារៀនសូត្រខ្លួនឯងបាន)។ ទ្រឹស្តីបទការដោះស្រាយបញ្ហា និង មូលដ្ឋានលើអ្នកជំនាញ (Problem Solving & Expertise-Based Theory) ផ្តល់ផល កើតបានជាដំណោះស្រាយ ប្រកបដោយការច្នៃប្រឌិត ឆ្លើយតបចំពោះបញ្ហាដែលមិនច្បាស់លាស់។ វាពឹងផ្អែកលើ ការប្រើប្រាស់ដំណើរការដែលមានហេតុផល និង វិធីសាស្រ្ត ដែលមានមូលដ្ឋានគ្រឺះ លើអ្នកជំនាញការ របស់បុគ្គលណាម្នាក់។ ទ្រឹស្តីនេះសំដៅដល់ ការរុករកបញ្ហា ជាទីកន្លែង ដែលមនុស្សប្រើប្រាស់វិធីសាស្រ្តស្វែងរកដ៏សកម្ម ដើម្បីធ្វើការកំណត់ប្រភពនៃបញ្ហា ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហា។ ទ្រឹស្តីបទនៃការវិវឌ្ឍន៍ កើតឡើងនៅពេលគំនិតត្រូវបានរួមបញ្ចូល ដោយភាពងងឹតងងល់ (ការរួមគ្នានៃឧកាស)។ ការរួមបញ្ចូល ដែលគួរអោយចាប់អារម្មណ៏បំផុត ត្រូវបានរក្សាទុក  ដោយមានចេតនាបង្កើតទៅជាផលិតផលច្នៃប្រឌិត រួចត្រូវបានកាត់សេចក្តីដោយមនុស្សដទៃទៀត។ ទ្រឹស្តីបទសិក្សាលើទ្រង់ទ្រាយនិងលក្ខណៈ ពិចារណាដល់ ភាពខុសគ្នានៃបុគ្គម្នាក់ៗ ដូចជាបុគ្គលិកលក្ខណៈនៃអ្នកបង្កើត, ទំលាប់ការងារ និងជម្រើសការងារ។ ទ្រឹស្តីបទចុងក្រោយក្នុងសៀវភៅនេះ មានឈ្មោះថា ប្រព័ន្ធ។ វិធីសាស្រ្តនេះ វាយតំលៃការច្នៃប្រឌិត ថាជាលទ្ធផលនៃ ប្រព័ន្ធដ៏ស្មុគស្មាញមួយ ដែលមានទំនាក់ទំនងនឹង អង្គប្រកបរង ដទៃទៀត (តួយ៉ាង តួចំណេះដឹងដែលកើតមានឡើងនៅពេលពិសេសណាមួយ ត្រូវតែមានការចូលរួមពីបុគ្គលផ្សេងៗ ។ល។)

ម៉ូឌែលជាច្រើនត្រូវបានគេបង្កើតឡើង ដើម្បីពន្យល់ពីដំណើរការនៃការច្នៃប្រឌិត។ ភាគច្រើននៃម៉ូឌែលទាំងនោះ បញ្ចូលជំហ៊ានផ្សេងៗ ព្រមការណែនាំដ៏សារៈ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ គេមិនគួរប្រើប្រាស់វាដោយតឹងតែងពេកនោះទេ។ ម៉ូឌែលល្បីល្បាញមួយ ត្រូវបានស្នើរដោយ ក្រាហាម វ៉ាឡាស (Graham Wallas) ក្នុងឆ្នាំ 1926។ គាត់ជឿថា ការគិតច្នៃប្រឌិត កើតឡើងដោយ ៤ ដំណាក់កាល: ដំណាក់ការរៀបចំ (កំណត់បញ្ហា) ដំណាក់កាលបង្ករបង្កើត (បញ្ឈប់ឬដាក់បញ្ហាចោលមួយឡែកសិន)  ដំណាក់កាលត្រាស់ដឹង (វេលាសំខាន់មួយ នៅពេលគំនិតផុសចេញមក) និងដំណាក់កាលពិនិត្យផ្ទៀងផ្ទាត់ (ពិនិត្យពិច័យគំនិតថ្មី)។ ដំណាក់កាលបង្ករបង្កើត និង ដំណាក់កាលត្រាស់ដឹង ណែនាំយើងអោយដឹងថា ការគិតច្នៃប្រឌិតជាដំណើរចិត្តការអឌ្ឍសម្បជញ្ញៈ (subconscious mental)។ ផ្ទុយពីជំនឿនេះ ភឺគីន (Perkins) យល់ឃើញថា ដំណើរការចិត្តអឌ្ឍសម្បជញ្ញៈ នៅពីក្រោយរាល់ការគិតទាំងអស់ ដូចនេះហើយវាគ្មានតួនាទីពិសេសអ្វីក្នុងការគិតច្នៃប្រឌិតនោះទេ។ ខណៈពេលដែលម៉ូឌែលទាំងអស់បង្ហាញខ្លួន ពួកវាភាគច្រើនបញ្ចូលជំហ៊ានផ្សេងៗ ជាមួយប្រធានបទទូទៅនៃការសំយោគ ការវិភាគ និងវាយតំលៃ (ជាកំរិតការគិតជាន់ខ្ពស់)។

ការគិតបែបច្នៃប្រឌិតជួយជំរុញចម្ងល់ និង ប្រើប្រាស់ជំនាញនៃ  ភាពស្ទាតជំនាញ ភាពឥតយកលំនាំតាមគេ ការបរិយាយលំអិត និង ភាពបត់បែន (ដូចដែលបានដាក់ជាក្រុមក្នុង តេសគំនិតច្នៃប្រឌិតរបស់ Torrance)។ វាញ៉ាងអោយភាពរុករក ស្វែងរកទំនាក់ទំនង សាងគំនិតថ្មីឥតយកលំនាំតាមគេ និង គំនិតច្រើ​នយ៉ាង។ គំនិតទាំងនោះ ក្រោយមកត្រូវបានវាយតំលៃដោយ ការគិតបែបដិតដល់ ដែលមានទំនាក់ទំនងដល់ កត្តនិងហេតុផល។

ការគិតច្នៃប្រឌិត ដែលជាផ្នែកមួយនៃការគិតរបស់មនុស្ស អាចធ្វើការអធិប្បាយតាមវិធីដ៏សមញ្ញ ដោយប្រើ ម៉ូឌែលបញ្ញាគូថខ្យងរបស់ អ៊ីប៊ើត (Ebert’s Cognitive Spiral Model)។ ម៉ូឌែលនេះ មានម៉ូឌែលនៃគំនិតចំនួន ៥ពោលគឺ គំនិតទទួលដឹង គំនិតច្នៃប្រឌិត គំនិតបង្ករបង្កើត គំនិតអភិបញ្ញា (metacognitive) និងគំនិតទង្វើ។ ម៉ូឌែលនៃគំនិតទាំងនេះ កកើតតាមលំដាប់លំដោយ តាមគន្លងគូថខ្យង។ គំនិតទាំងនេះ កើតហើយកើតទៀត តែវាមិនត្រលប់ទៅកាន់ចំណុចដែលវាផ្តើមវិញទេ។

ក្នុងជំហ៊ានគំនិតទទួលដឹង ខួរក្បាលធ្វើការចាប់យក ព័ត៌មានខាងក្រៅ (តួយ៉ាងក្លិនផ្កា) ហើយធ្វើការបកប្រែវាទៅជាលំហូរថាមពលគីមីប្រសាទ។ ជំហ៊ានបន្ទាប់មកគឺ គំនិតច្នៃប្រឌិត។ ជំហ៊ាននេះធ្វើការស្វែងរកបែបផែន និង ទំនាក់ទំនងរវាង ការទទួលដឹង និង ចំណេះដឹងមនុស្ស។ ចំណេះដឹង ឬ បទពិសោធន៏ដើម ដែលមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹង ព័ត៌មានថ្មីដែលទទួលបាន ត្រូវបានរុករក ក្នុងការចង់ចាំរយៈវែងរបស់មនុស្ស ។ ឧបម៉ាថា មានសំលេងកណ្តឹងរោទិ៍ នៅពេលនោះ គំនិតច្នៃប្រឌិតមនុស្សក៏ផ្តល់នូវប្រភពនៃសំលេង ដូចជាសំលេងកណ្តឹងទ្វា រឺសំលេងទូរស័ព្ទរោទិ៍។ នៅក្នុងជំហ៊ានគំនិតបង្ករបង្កើត ព័ត៌មានដែលបានមកពី ជំហ៊ានគំនិតច្នៃប្រឌិត ក៏រួមគ្នាក្លាយជាផលិតផលមួយ (តួយ៉ាងសំលេងទូរស័ព្ទរោទិ៍)។ បន្ទាប់មកជំហ៊ានអភិបញ្ញា (metacognitive)(ឬហៅថាជំហ៊ានការគិតបែបដិតដល់) ជាអ្នកវាយតំលៃផលិតផលនេះ។ ប្រសិនបើផលិតផលនេះត្រូវបានគេរកឃើញថា ជាដំណោះស្រាយមួយដែលអាចទទួលយកបាន នោះវានឹងត្រូវបានមនុស្សសំដែងចេញមក (ក្នុងជំហ៊ានចុងក្រោយនៃម៉ូឌែល)​ តាមរយៈការនិយាយ ឬ ការសសេរ។ ទោះយ៉ាងណាបើគេមិនទទួលយកបាន នោះដំណើរការទាំងមូលនឹងចាប់ផ្តើមធ្វើម្តងទៀត (តែផ្លាស់ប្តូរចំណុចផ្តើម)។

ឯកសារយោង

1. Barry, D. M., & Kanematsu, H. (2006). International program to promote creative thinking in chemistry and science. The Chemist, 83(2), 10–14.

2. Study: A Stroll Helps Creative Thinking, Watertown Daily Times, A2 (May 4, 2014).

3. Anderson, H. (1959). Creativity in Perspective. In Creativity and Its Cultivation (pp. 236– 242). New York: Harper Brothers.

4. Chavez-Eakle, R. A., Lara, M. C., & Cruz, C. (2006). Personality: a possible bridge between creativity and psychopathology. Creativity Research Journal, 18(1), 27–38.

5. Martindale, C., Anderson, K., Moore, K., & West, A. N. (1996). Creativity, oversensitivity and rate of habituation. Personality and Individual Differences, 20, 423–427.

6. Torrance, E. P. (1990). Torrance Tests of Creative Thinking. Bensenville: Illinois. Scholastic Testing Service.

7. http://www.Stmary.ws/highschool/physics/sound_1.htm.

8. Landon, H.C. (1992). Mozart, wolfgang, amadeus. In Lexicon Universal Encyclopedia (pp. 628–629). Lexicon Publications, Inc.

9. Kozbelt, A., Beghetto, R.A., & Runco, M.A. (2010). Theories of creativity. In: J. C. Kaufman, & R. J. Sternberg (Eds.) The Cambridge Handbook of Creativity (pp. 20–47). New York: The Cambridge University Press.

10. Wallas, G. (1926). The Art of Thought. New York: Harcourt Brace.

11. Perkins, D. N. (1981). The Mind’s Best Work. Cambridge, MA: Harvard University Press.

12. Ebert, E. (1994). The Cognitive spiral: creative thinking and cognitive processing. Journal of Creative Behavior, 28(4), 275–290.